Kuyumcu vitrininde iki fiyat görürsünüz: alış ve satış. İkisi arasındaki farka makas (ya da spread) denir. Bu fark, altın yatırımının en çok gözden kaçan maliyet kalemidir — çünkü ödediğiniz an değil, sattığınız an hissedilir.

Makas nasıl çalışır?#

Kuyumcunun bakış açısından:

• Alış fiyatı: kuyumcunun sizden satın alacağı fiyat.
• Satış fiyatı: kuyumcunun size satacağı fiyat.

Sizin bakış açınızdan bu ters döner: siz satış fiyatından alır, alış fiyatından satarsınız. Aradaki fark her zaman kuyumcunun lehinedir.

Örnek#

10 gram altın alıp aynı gün satsanız:

Alım:  10 × 4.200 = 42.000 TL
Satım: 10 × 4.050 = 40.500 TL
Fark:  1.500 TL zarar

Altın fiyatı hiç değişmediği halde 1.500 TL kaybettiniz. Bu, makasın maliyetidir.

Makas neden var?#

Kuyumcunun bu farkla karşıladığı kalemler:

• İşletme maliyeti: kira, personel, güvenlik, sigorta.
• Stok riski: vitrinde duran mal, fiyat düştüğünde değer kaybeder.
• Likidite hizmeti: istediğiniz anda alıp satabilmenizi sağlar.
• Kâr: işletmenin kazancı.

Makas bu anlamda bir "kesinti" değil, sunulan hizmetin fiyatıdır. Ancak yatırımcı açısından maliyet kalemi olarak hesaba katılmalıdır.

Hangi üründe makas dar, hangisinde geniş?#

Genel kural: ürün ne kadar standart ve kolay tekrar satılabilirse makas o kadar dardır.

Bu tablo, yatırım amaçlı alımda neden külçe ve ziynet önerildiğini açıklar. Külçe ve ziynet karşılaştırmasını ayrı bir yazıda ele aldık.

Makas oranı nasıl hesaplanır?#

Makas oranı (%) = (Satış − Alış) ÷ Satış × 100

Karşılaştırma örneği#

Aynı altın miktarı için üç farklı maliyet. Yatırım kararında bu tablo, fiyat beklentisinden daha somut bir veridir.

İşlenmiş örnek: 20 gramlık 22 ayar bilezik#

Etiket fiyatı iki parçadan oluşur: metal bedeli ve işçilik. Aşağıdaki rakamlar tamamen varsayımdır; amaç yöntemi göstermektir.

VARSAYIMLAR
  Has (24 ayar) altın satış fiyatı : 4.200 TL/gram
  Kuyumcunun has altın alış fiyatı : 4.150 TL/gram
  Ürün                             : 22 ayar bilezik, 20,00 gram
  İşçilik oranı                    : %8
  Kuyumcunun ikinci el alış milyemi : 900 (fire payı düşülmüş)

SİZ ALIRKEN
  1) Has karşılığı   : 20,00 × 0,916      = 18,32 gram has
  2) Metal bedeli    : 18,32 × 4.200      = 76.944 TL
  3) İşçilik         : 76.944 × 0,08      =  6.156 TL
  4) Etiket fiyatı   : 76.944 + 6.156     = 83.100 TL

SİZ SATARKEN (aynı gün)
  5) Alış has karşılığı : 20,00 × 0,900   = 18,00 gram has
  6) Size ödenen        : 18,00 × 4.150   = 74.700 TL

SONUÇ
  7) Makas       : 83.100 − 74.700        =  8.400 TL
  8) Makas oranı : 8.400 ÷ 83.100         = %10,1

Üç kalem birleşip makası büyüttü: işçilik geri alınmadı (6.156 TL), 916 milyem 900'e indi (fire payı), has altının kendi alış-satış farkı 50 TL/gram olarak işledi. Milyemi milyem hesaplama, has karşılığı çevirmeyi has altın yazısında anlattık.

Başabaş noktası bu örnekte nerede?#

Aynı ürünü zararsız satabilmek için kuyumcunun size ödeyeceği tutarın 83.100 TL'ye çıkması gerekir:

Gereken has alış fiyatı = 83.100 ÷ 18,00 = 4.617 TL/gram
Bugünkü has alış fiyatı = 4.150 TL/gram
Gereken artış           = 4.617 ÷ 4.150 − 1 ≈ %11,3

Yani altın fiyatı %10 yükselse bile bu bileziği hâlâ zararına satarsınız. Yatırım amaçlı alımda külçe ve ziynet önerilmesinin sebebi budur.

Makas ve fiyat artışı: aynı bütçe, farklı sonuç#

Aşağıda 83.100 TL'lik bütçe dört ayrı ürüne yatırılıyor ve has altın fiyatının bir yılda %20 arttığı varsayılıyor. Makas oranları önceki tablodakiyle aynı.

Dört satırda da altın aynı oranda değerlendi; fark yalnızca makastan geliyor. Taşlı sette fiyat %20 arttığı hâlde işlem zararla kapanıyor — alım anında ödenen makas, bir yıllık yükselişin neredeyse tamamını yutuyor.

Makas gün içinde değişir mi?#

Evet. Makasın genişlemesine yol açan durumlar:

• Yüksek oynaklık. Fiyat hızlı hareket ederken kuyumcu riskini artırır.
• Piyasa kapalıyken. Hafta sonu ve tatillerde referans fiyat güncellenmediği için makas açılır.
• Arz sıkışıklığı. Belirli bir ürüne talep patladığında.
• Küçük tutarlı işlemler. Sabit maliyetler küçük işlemde oransal olarak büyür.

Hafta sonu makasının sebebi referans fiyatın kaynağıdır: yurt içi fiyat, ons altın ile döviz kurunun bileşimidir. Piyasa kapalıyken kuyumcu, pazartesi oluşacak fiyatı bilmeden mal alır ve bu belirsizliği makasa yansıtır. Zinciri ons altın ve gram altın fiyatı yazılarında anlattık.

Kenar durumlar: kuralın farklı işlediği yerler#

Genel kuralın işlemediği ya da tersine döndüğü durumlar var:

• İkinci el ve hurda ürün. Kuyumcu ürünü tekrar satamayacağını düşünüyorsa metal değeri üzerinden alır ve fire payı düşer; etiketteki milyem ile ödenen milyem ayrışır. Ayrıntısı hurda altın alımı ve fire yazısında.
• Ambalajı bozulmuş sertifikalı ürün. Darphane ürünlerinin dar makası ambalaj ve sertifika bütünlüğüne bağlıdır; ambalaj açıldığında ürün standart olmaktan çıkabilir. Darphane altını ile kuyumcu altını farkına bakın.
• Taşlı ürünler. Taşın bedeli alım fiyatına eklenir ama satışta çoğu zaman ödenmez; kuyumcu yalnızca metal karşılığını hesaplar.
• Çok küçük gramajlar. Yarım gramlık üründe sabit maliyet aynıdır ama tutar küçüktür; makas oransal olarak büyür. Aynı toplamı tek parçada almak genellikle ucuza gelir.
• Takas işlemleri. Ürün değişiminde makas iki kez işler: eskisi alış fiyatından değerlenir, yenisi satış fiyatından fiyatlanır. Kuyumcu tarafındaki kaydı takas işlemi yazısında ele aldık.
• Fatura ve matrah tarafı. Metal bedeli ile işçilik farklı vergilendirilir; bu ayrım makas kurgusunu etkiler. Kavramı özel matrah ve işçilik, KDV ve matrah yazılarında anlattık; oranları resmî kaynaktan teyit edin.
• Fiyatın sert hareket ettiği anlar. Düşüşte alış tarafı hızla aşağı çekilir, satış tarafı daha yavaş iner; makas geçici olarak genişler. İki taraf simetrik hareket etmez.

Makası azaltmanın yolları#

1. Standart ürün alın. Külçe ve ziynet, işçilikli ürüne göre çok daha dar makasla işlem görür.
2. Sık işlem yapmayın. Her alım-satım döngüsü makas maliyetini yeniden doğurur.
3. Fiyat karşılaştırın. Aynı üründe kuyumcular arasında fark olabilir.
4. Zamanlamaya dikkat edin. Piyasanın kapalı olduğu saatlerde makas genişler.
5. İki fiyatı da sorun. "Kaça alıyorsunuz?" sorusu, "kaça satıyorsunuz?" kadar önemlidir.

Sık yapılan hatalar#

• Yalnızca satış fiyatına bakmak. İki dükkânda satış fiyatı aynı, alış fiyatı farklıysa gerçek maliyetiniz de farklıdır. Alış tarafını sormayan kıyas, hangi etiketin ucuz göründüğünü ölçer.
• Ekrandaki gram altın fiyatını ürün fiyatı sanmak. O fiyat has ya da gram altın referansıdır. 22 ayar ürünün gramı bu rakamın 0,916 katı metal içerir, üstüne işçilik biner.
• İşçiliği yatırım sanmak. Örnekteki 6.156 TL, satış anında sıfırlanır. İşçilik bir ürün bedelidir, sakladığınız bir değer değildir.
• Makası TL olarak kıyaslamak. 80 TL'lik makas 4.200 TL'lik üründe %1,9, 250 TL'lik makas 7.400 TL'lik üründe %3,4'tür. Küçük TL tutarı her zaman ucuz demek değildir.
• Denemek için aynı gün alıp satmak. Bir tur alım-satım, fiyat hiç değişmese bile makas kadar kesin zarardır — örnekteki bilezikte 8.400 TL.
• Kuyumcu tarafında makası TL olarak not etmek. "Bu ürüne 74.700 TL verdim" diye kaydeden dükkân, has fiyatı değişince o stoğun güncel maliyetini bilemez; kayıt milyem üzerinden tutulmazsa makas fiyat hareketinin içinde kaybolur.

Tezgâh seviyesinde: makas günlük işte nasıl yönetilir?#

Yatırımcı için makas bir maliyet kalemi, kuyumcu için bir fiyatlama kararıdır. Tezgâhta işe yarayanlar:

• Makası milyem cinsinden sabitleyin. 905'ten alıp 940'tan satmak, has fiyatı 4.000 de olsa 5.000 de olsa aynı 35 milyemlik marjı korur. TL cinsinden sabitlenen makas, fiyat yükseldikçe oransal olarak erir.
• Ürün grubuna ayrı bant tanımlayın. Külçe, ziynet, düz ürün ve taşlı ürün için tek bir makas kullanmak, standart üründe pahalı, işçilikli üründe zararlı kalmanıza yol açar.
• Her alışta has karşılığını yazın. Gram, ayar, milyem ve o günkü has fiyatı kaydedilirse stok maliyeti sonradan yeniden hesaplanabilir; alan listesi stok takibi yazısında.
• Gerçekleşen makası gün sonunda ölçün. Teorik makas ile o gün fiilen elde edilen fark aynı olmaz; pazarlık ve hurda alımları farkı aşağı çeker. Gün sonu kasa kapanışı bu ölçümün yeridir.
• Stok yaşını takip edin. Uzun süre satılmayan mal, makasla kazandığınızı taşıma maliyetine geri verir.
• Fiyat değiştirme yetkisini sınırlayın. Alış milyemini herkesin serbestçe değiştirdiği bir dükkânda makas politikası kâğıt üstünde kalır; bkz. personel yetkilendirme.

Kuyumcu tarafından bakış#

Dükkân sahibi için makas, kârın ana kaynağıdır ve genellikle milyem cinsinden ifade edilir. 905'ten alıp 940'tan satmak, 35 milyemlik bir makastır. Milyem hesabını ve işçilik fiyatlamasını ayrı yazılarda ele aldık.

Bu marjın tamamı kâr değildir; sabit giderler buradan karşılanır ve vitrindeki malın fiyat riskini dükkân taşır. Bu yüzden aynı ürünün makası iki dükkânda farklı olabilir: devir hızı yüksek bir işletme daha dar makasla çalışabilirken, stoğu yavaş dönen bir işletme aynı marjla zarar edebilir.

Özet#

Makas, altın yatırımının görünmeyen maliyetidir. Alım anında ödenir, satım anında fark edilir. Ürün seçimi ve işlem sıklığı, bu maliyeti belirleyen iki temel değişkendir.

Kısaca: iki fiyatı da sorun, makası oran olarak karşılaştırın, işçiliği yatırım saymayın ve ürünü ne kadar tutacağınızı baştan belirleyin — işlem sıklığı arttıkça makas maliyeti katlanır.

Güncel alış ve satış fiyatlarını ana sayfamızdaki tablodan karşılaştırabilir, tutar hesabı için hesaplama aracımızı kullanabilir, sorularınız için sıkça sorulan sorulara bakabilirsiniz.