Hurda altın alımı, kuyumcunun en kârlı ama en riskli işlemidir. Doğru yapıldığında dükkânın has pozisyonunu güçlendirir; ayar tespiti atlandığında ise fark edilmeden zarar biriktirir. Bu yazıda hurda alımında ayar tespiti, taş düşümü ve fire hesabını ele alıyoruz.

Damga neden yeterli değil?#

Bir ürünün üzerindeki 916 damgası, üretildiği andaki iddiayı gösterir. Ürün elinize gelene kadar şunlar olmuş olabilir:

• Lehim yapılmış. Lehim alaşımı genellikle ana malzemeden düşük ayarlıdır. Çok tamir görmüş bir zincirin ortalama ayarı belirgin şekilde düşer.
• Klips, kilit, halka eklenmiş. Bu parçalar farklı ayarda olabilir.
• Aşınmış. Uzun süre kullanılmış ürünlerde yüzey kaybı olur.
• Damga hatalı ya da sahte olabilir.

Bu yüzden hurda alımında damga başlangıç noktası, ölçüm ise karar noktasıdır.

Ayar tespiti yöntemleri#

Pratikte çoğu dükkân mihenk ile ön eleme yapıp, yüksek gramajlı alımlarda XRF ya da rafineri analizine başvurur.

Hangi malda hangi risk var?#

Her hurda kalemi aynı riski taşımaz:

Bu listeyi tezgâhın arkasına asmak, ölçüm alışkanlığını kişiye değil dükkâna bağlar.

Taş ve yabancı madde düşümü#

Toplam gram, altın gramı değildir. Düşülmesi gerekenler:

• Taşlar. Zirkon, elmas, renkli taşlar — hepsi tartıya girer.
• Kilit ve klips mekanizmaları. Çelik yaylar içerebilir.
• Reçine/dolgu. Bazı içi boş ürünlerde şekli koruması için dolgu bulunur.

Örnek#

Taşlı bir yüzük: toplam 8,40 gram. Taş ağırlığı tahmini 1,10 gram.

Altın gramı = 8,40 − 1,10 = 7,30 gram
Ayar tespiti: 585 milyem
Has karşılığı = 7,30 × 0,585 = 4,271 gram

Taşı düşmeseydiniz 8,40 × 0,585 = 4,914 gram has hesaplardınız. Aradaki 0,643 gramlık fark, doğrudan zarardır.

Fire nedir, neden alım milyemine yansır?#

Hurda altın, satılabilir mala dönüşmek için eritilir ve rafine edilir. Bu süreçte bir miktar kayıp oluşur: fire.

Fire kaynakları:

• Eritmede oksitlenme ve sıçrama
• Pota ve ekipmanda kalan artık
• Rafinaj sürecindeki işlem kaybı
• Taşıma ve tartım toleransları

Fire, alım anında görünmez ama maliyeti gerçektir. Bu yüzden alım milyemi belirlenirken fire payı önceden düşülür.

Örnek mantık#

Gerçek ayarı 916 tespit edilmiş bir mal için alım milyeminiz 916 olamaz — o zaman fire ve işletme maliyetini kendi cebinizden karşılarsınız. Alım milyemi, gerçek ayarın altında belirlenir:

Gerçek ayar:          916 milyem
Fire ve maliyet payı: −  x milyem
Kâr payı:             −  y milyem
────────────────────────────────
Alım milyemi:         916 − (x + y)

x ve y değerleri malın cinsine, rafinaj yönteminize ve piyasa koşullarına göre belirlenir. Karışık, lehimli, taşlı mallarda pay yüksek; temiz külçe ve sikke alımında düşüktür.

İşlenmiş örnek: üç kalemlik karışık parti#

Bir müşteri üç parça getiriyor. Aşağıdaki rakamlar yalnızca hesabın işleyişini göstermek için uydurulmuş varsayımlardır; milyem önerisi değildir.

KALEM 1 — Burma bilezik (damga 916)
  Brüt 22,60 g · düşülen 0,00 g · net 22,60 g
  Ölçüm (XRF, kesme yüzeyi): 912 · alım milyemi: 880
  Has = 22,60 × 0,880 = 19,888 g

KALEM 2 — Taşlı yüzük (damga 585)
  Brüt 8,40 g · taş (söküldü) 1,10 g · net 7,30 g
  Ölçüm (mihenk): ~585 · alım milyemi: 545
  Has = 7,30 × 0,545 = 3,979 g

KALEM 3 — Kırık zincir + kilit (damga 750)
  Brüt 11,20 g · klips/çelik yay 0,35 g · net 10,85 g
  Ölçüm: ~735 (lehim düşürmüş) · alım milyemi: 690
  Has = 10,85 × 0,690 = 7,487 g

──────────────────────────────────────
Toplam brüt 42,20 g · düşülen 1,45 g · net 40,75 g
TOPLAM HAS (alım milyemiyle) = 31,354 g

Varsayalım ki has altının gram alış fiyatı 4.000 TL olsun (gerçek fiyat değil, örnek):

Ödenecek tutar   = 31,354 × 4.000 = 125.416 TL

Damgaya güvenilseydi:
  22,60 × 0,916 = 20,702 g
   8,40 × 0,585 =  4,914 g   (taş düşülmedi)
  11,20 × 0,750 =  8,400 g   (klips düşülmedi)
  Toplam has 34,016 g → 136.064 TL

Aradaki 2,662 gramlık has farkının tamamı kâr değildir; ikiye ayrılır:

Birinci satır kaybedilmiş paradır, ikinci satır kazanılmış marj değil fireyi karşılamak üzere ayrılmış paydır. Ne kadarının gerçekten cebinizde kaldığı rafineri raporuyla belli olur. Çevrimlerin ayrıntısı milyem rehberimizde ve has altın yazımızda; hızlı hesap için hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Tezgâh akışı: sırayı bozmayın#

Hataların çoğu bilgi eksikliğinden değil, sıra bozulmasından çıkar. Müşteri aceleyken tartıyla ölçüm yer değiştirir, taş sonra düşülür, milyem gözle takdir edilir.

Bu sıra alışkanlığa dönüşmediği sürece, dükkândaki en tecrübeli kişi izinliyken parti hatalı kapanır.

Kalem kalem mi, toplu mu kaydetmeli?#

Pratik çözüm ortada: kalemleri ayrı girip tek müşteriye bağlı tek grup olarak kaydetmek. Her parçanın ayarı görünür kalır, kasada tek ödeme durur. Bu akışı toplu alış-satış kaydı yazımızda anlattık.

Hurda stoğunu ayrı izleyin#

Hurda altın, satılabilir stok değildir. Ayrı bir kalemde tutulmalıdır çünkü:

• Rafineriye gidene kadar satılamaz.
• Gerçek has karşılığı ancak rafinaj sonrası kesinleşir.
• Vitrindeki malla karışırsa sayım anlamını yitirir.

Sağlıklı bir düzen üç aşamalıdır:

Rafineri raporu geldiğinde tahmini has ile gerçekleşen has arasındaki fark kaydedilir. Bu fark zaman içinde takip edilirse, alım milyemlerinizin doğru ayarlanıp ayarlanmadığını gösterir.

Kayıt düzeni#

Bir hurda alımı kaydında bulunması gerekenler:

• Müşteri bilgisi
• Toplam brüt gram
• Düşülen taş / yabancı madde gramı
• Net altın gramı
• Tespit edilen ayar ve tespit yöntemi
• Uygulanan alım milyemi
• Has karşılığı ve ödenen tutar
• Durum (bekliyor / rafineride / stoğa girdi)

Tespit yöntemi alanı özellikle değerlidir: sonradan çıkan bir farkta, o malın mihenkle mi XRF ile mi ölçüldüğünü bilmek sorunun kaynağını gösterir.

Sık yapılan hatalar#

• Partiyi tek ortalamayla kapatmak. 916 bilezikle 585 yüzüğe "ortalama 750 diyelim" demek, ağırlığın hangi ayardan geldiğine bakmamaktır. Ağırlık düşük ayarda toplanmışsa fazla ödersiniz; yüksek ayarda toplanmışsa müşteriyi kaybedersiniz.
• Taşı gözle takdir etmek. "Bu taş 1 gram civarı" tahmini yüzde elli yanılırsa 585 ayar bir üründe yaklaşık 0,3 gram has hatası doğar. Ayda otuz kez tekrarlandığında kayıp gramla değil, onlarca gramla ölçülür.
• Ölçümü müşterinin ısrarına göre değiştirmek. Milyemi pazarlıkla yukarı çekmek o kalemin fire payını sıfırlar; zararı rafineri raporunda görürsünüz, ama müşteri çoktan gitmiştir.
• Alım milyemini hiç güncellememek. Milyemin içindeki maliyet payı, rafinaj ücreti ve nakliye ile birlikte hareket eder. Bunlar değişip milyem elden geçmezse marj sessizce erir.
• Hurdayı doğrudan satılabilir stoğa yazmak. Vitrindeki mala karışan hurda, sayımda "var görünen ama satılamayan" bir kaleme dönüşür; satılabilir mal olduğundan eksik çıkar.
• Rafineri raporunu okumadan dosyalamak. Rapor, ayar tespitinizin sınav kâğıdıdır. Açılmadan kaldırılan her rapor, aynı hatayı bir ay daha sürdürme iznidir.
• Ödemeyi kayıttan önce yapmak. Kasadan para çıkıp kayıt sonraya kalırsa gün sonunda kaynağı bulunamayan bir fark oluşur. Kapanış düzenini gün sonu kasa yazımızda anlattık.

Kenar durumlar: kural ne zaman farklı işler?#

Yukarıdaki akış tipik ziynet hurdası içindir. Şunlarda değişir:

• Kaplama şüphesi. Altın kaplama pirinç, mihenkte ilk sürtmede yüksek görünür; kaplama kalınsa XRF de yanıltır. Yüzeyi değil kesiti okuyun. Müşteri kesilmesine izin vermiyorsa alım yapmamak en ucuz seçenektir.
• Beyaz renkli parçalar. Beyaz altın, gümüş ve paladyum çıplak gözle ayrılmaz. Yanlış sınıflama iki yönlü zarar üretir: gümüşe altın parası ödemek ya da paladyum içeren parçayı hurda altın fiyatına kapatmak. Ayrı kutu, ayrı ölçüm — bu metallerin ayrı bir dünya olduğunu ilgili yazımızda anlattık.
• Sikke ve külçe. Temiz malda fire payı ziynet hurdasından düşüktür; aynı milyemi uygularsanız müşteri başka yere gider. Buna karşılık sahte döküm riski buradadır: ağırlık, ölçü ve yoğunluk uyuşmuyorsa parça açılmadan alınmaz. Külçe ile ziynet farkına bakabilirsiniz.
• Hurdanın yeni ürünle değişimi. Bu alım değil takastır; gelen hurdanın hası ve giden ürünün hası ayrı kaydedilir. Tek satırda "fark alındı" yazılırsa ne stok ne cari doğru kalır. Ayrıntısı takas yazımızda.
• Malın fiyata bakılmak üzere bırakılması. Bu da alım değil, emanettir. Emanetteki mal dükkânın hası sayılmaz ve teslim kaydı olmadan tezgâh arkasına konmaz.
• Partinin bölünerek getirilmesi. Tek seferde getirilebilecek malın günlere ya da kişilere bölünmesi tesadüf olabileceği gibi eşik altında kalma çabası da olabilir; bağlantılı işlemler yazımıza bakın.

Belge ve kimlik tarafı#

Vergi mükellefi olmayan bir kişiden alım yapıldığında belgeyi düzenleyen taraf satıcı değil, alıcı olan kuyumcudur. Hangi durumda hangi belgenin düzenlendiğini gider pusulası yazımızda ele aldık; oran ve tutar gibi güncel değerleri resmî kaynaktan teyit edin.

MASAK tarafında kuyumcular, Tedbirler Yönetmeliği md.4/1-(k) kapsamında "kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar" olarak yükümlüdür; bu alım işlemlerini de kapsar:

• Kimlik tespiti: md.5/1-(b) uyarınca işlem tutarı ya da birbiriyle bağlantılı birden fazla işlemin toplam tutarı 185.000 TL veya üzerinde olduğunda yapılır. Sürekli iş ilişkisi tesis ediliyorsa md.5/1-(a) gereği tutar gözetilmez. Ayrıntısı kimlik tespiti yazımızda.
• Saklama: md.46/1 uyarınca belgelerde düzenleme tarihinden, defter ve kayıtlarda son kayıt tarihinden, kimlik tespitine ilişkin kayıtlarda son işlem tarihinden itibaren sekiz yıl. Hurda alım fişleri ve tartım kayıtları da yıllar sonra bulunabilir olmalıdır.

Bunu yazılımla nasıl işletirsiniz?#

Yukarıdaki düzenin tamamı kâğıtla da kurulabilir; sorun kâğıdın sorgulanamamasıdır. "Son üç ayda taşlı üründe ortalama kaç milyemden aldım" sorusunun cevabı defterde yoktur.

Saray Altın kuyumcu panelinde hurda alımı bir alış kaydı olarak açılır: müşteri (cari) bağlanır, gram ve milyem girilir, has karşılığı hesaplanır, ödeme finansal işlem geçmişine düşer. Tek müşteriden gelen çok kalemli partiler toplu (sepet) alış ile tek grup hâlinde kaydedilir. Kayıtlar bulutta tutulduğu için aynı hesaba iOS, Android ve web'den ulaşırsınız; raporlar ekranından dönem seçip alım hacminizi ve cari bakiyelerinizi görebilirsiniz. Canlı has altın fiyatı ekranda durduğu için ödeme tutarını ayrı bir yerden hesaplamanız gerekmez — dilerseniz hesaplama aracını da kullanabilirsiniz.

Yeni geçenler için sırayı ilk gün kurulum yazımızda adım adım anlattık.

Nereden başlamalı?#

Son bir aydaki hurda alımlarınızı listeleyin ve her biri için şu üç bilgiyi yazın: tespit edilen ayar, uygulanan alım milyemi, aradaki fark. Bu tablo, alım politikanızın tutarlı olup olmadığını bir bakışta gösterir.

Fark sütununda büyük sapmalar görüyorsanız, sapan kalemlerin ortak yönüne bakın: hepsi taşlı mı, hepsi aynı çalışanın aldığı partiler mi, hepsi yoğun bir cumartesi mi kaydedilmiş? Hurda alımında hatalar rastgele dağılmaz; genellikle tek bir mal tipinde ya da tek bir saatte toplanır. Kaynağı bulduğunuzda çözüm de tek bir kuralla gelir — "taşlı ürünler sökülmeden fiyat verilmez" gibi.

İkinci adım rafineri raporlarını aynı tabloya eklemektir. Tahmini has, gerçekleşen has ve aradaki fark yan yana durduğunda alım milyeminizin doğru ayarlanıp ayarlanmadığı tartışma konusu olmaktan çıkar. Üç ay üst üste aynı yönde sapma varsa, sapan tarafta ne varsa oraya dokunursunuz: ölçüm yöntemi, milyem ya da rafinaj tercihiniz.

Hurda stoğunun genel stokla ilişkisi için stok takibi yazımıza, milyem hesabının ayrıntısı için milyem rehberimize, ayar–gram çevrimleri için 22-18-14 ayar hesaplama yazımıza göz atabilirsiniz.