Gümüş, Platin ve Paladyum: Altın Dışındaki Değerli Metaller

Değerli metal denince akla ilk altın gelir, ama piyasada işlem gören başka metaller de vardır. Gümüş, platin ve paladyum farklı arz-talep dinamiklerine sahiptir ve bu yüzden altından bağımsız hareket edebilirler.

Dört metal, dört kod#

Hepsi troy ons (31,1035 gram) üzerinden dolar cinsinden fiyatlanır. Gram fiyatı hesabı altınla aynıdır:

Gram (TL) = (Ons fiyatı × USD/TRY) ÷ 31,1035

Ons ve XAU/USD yazımızda bu hesabın ayrıntısını anlattık.

Fiziksel farklar tezgâha nasıl yansır?#

Dört metal aynı formülle fiyatlanır ama elde aynı davranmaz:

Aynı kalıptan çıkmış platin yüzük altın olanından ağır tartar; gümüşte ise iri görünen ürün beklenenden hafif gelir. Erime noktası da sınır çizer: altın-gümüş için kurulmuş ocak platine yetmez, tamir dışarıya gider. Atölye bulamamak tarih verilmiş işi sarkıtır.

Gümüş (XAG)#

Neden daha oynak?#

Gümüşün fiyat hareketleri altınınkinden belirgin şekilde sert olur. İki sebebi vardır:

1. Piyasa büyüklüğü. Gümüş piyasası altına göre çok daha küçüktür. Aynı büyüklükteki bir alım-satım emri, küçük piyasada fiyatı daha fazla oynatır.

2. Endüstriyel talep payı. Gümüş talebinin önemli bir kısmı sanayiden gelir. Ekonomik yavaşlama dönemlerinde bu talep düşer. Bu da altın için geçerli olmayan bir baskı unsurudur.

Üçüncü sebep yüzde etkisidir: ons fiyatı düşük olduğu için 1 dolarlık hareket gümüşte yüzde birkaça denk gelirken altında binde birkaç kalır. TL karşılığı ise iki metalde de aynıdır: kur ÷ 31,1035.

Kullanım alanları#

• Elektronik: en yüksek elektrik iletkenliğine sahip metal.
• Güneş panelleri: fotovoltaik hücrelerde kullanılır.
• Tıbbi uygulamalar: antibakteriyel özellikleri nedeniyle.
• Mücevher ve gümüş eşya.
• Yatırım: külçe ve sikke.

Kuyumculukta gümüş#

Gümüş takılarda yaygın ayar 925 (sterling)'dir: %92,5 saf gümüş, kalanı genellikle bakır. Has hesabı altınla aynı mantıkla yapılır:

20 gram, 925 ayar gümüş:
20 × 0,925 = 18,50 gram has gümüş

925 dışında 800, 900 ve 950 damgalı ürünler de gelir; her biri farklı bir milyemdir ve hesabı damgadan okumak zorundasınız (milyem hesabı, has hesaplama).

İşlenmiş örnek: gümüş alımının adım adım hesabı#

Rakamlar tamamen varsayımdır; kendi hesabınızda ekranınızdaki canlı fiyatı kullanın.

VARSAYIM
  Ons gümüş (XAG/USD) : 32,00 USD
  USD/TRY             : 41,00
  Ürün                : 20 gram, 925 ayar gümüş bileklik

ADIM 1: Has gümüşün gram TL karşılığı
  (32,00 × 41,00) ÷ 31,1035
  = 1.312,00 ÷ 31,1035
  = 42,18 TL / gram has gümüş

ADIM 2: Üründeki has gümüş
  20 × 0,925 = 18,50 gram has

ADIM 3: Metal değeri
  18,50 × 42,18 = 780,33 TL

ADIM 4: Toplam
  Metal 780,33 TL + işçilik (ayrı satır)

Asıl nokta 4. adımdadır: gümüşte metalin TL değeri küçük olduğu için işçilik toplamın çok daha büyük payını tutar; altın bilezikte küçük bir dilim olan kalem, gümüş bileklikte yarıyı geçebilir. Bu yüzden işçiliği "metalin yüzdesi" diye konuşmak yanıltır (işçilik fiyatlama).

Altın/gümüş oranı#

Yatırımcıların izlediği klasik göstergelerden biri, bir ons altının kaç ons gümüşe denk geldiğini gösteren orandır:

Oran = Ons altın fiyatı ÷ Ons gümüş fiyatı

Bu oran tarihsel olarak geniş bir bantta hareket etmiştir. Yüksek oran gümüşün altına göre göreli olarak ucuz olduğunu, düşük oran ise tersini gösterir. Ancak tek başına bir alım-satım sinyali değildir. Oranın yıllarca aynı bölgede kalabildiği dönemler olmuştur.

Yine varsayımsal rakamlarla:

VARSAYIM: ons altın 3.400 USD, ons gümüş 32 USD
  Oran = 3.400 ÷ 32 = 106,3

Gümüş 40 dolara çıkar, altın sabit kalırsa:
  3.400 ÷ 40 = 85,0    → oran düşer
Altın 3.800 dolara çıkar, gümüş sabit kalırsa:
  3.800 ÷ 32 = 118,8   → oran yükselir

Oran kurdan bağımsızdır: iki metal de dolarla fiyatlandığı için USD/TRY değiştiğinde TL etiketleri birlikte kayar, denge aynı kalır (altın fiyatlarını etkileyen faktörler).

Platin (XPT)#

Platin, yıllık madencilik üretimi altından belirgin şekilde az olan bir metaldir. Buna rağmen fiyatı her zaman altının üzerinde seyretmez, çünkü talep yapısı farklıdır.

Kullanım alanları#

• Otomotiv katalitik konvertörleri: özellikle dizel motorlarda.
• Kimya ve petrol rafinasyonu: katalizör olarak.
• Mücevher: özellikle bazı pazarlarda alyans ve yüksek segment takı.
• Laboratuvar ekipmanı.

Fiyat dinamiği#

Platin fiyatı büyük ölçüde sanayi döngüsüne bağlıdır. Otomotiv üretimi ve emisyon düzenlemeleri talebi doğrudan etkiler. Bu yüzden platin, altın gibi bir "güvenli liman" davranışı sergilemez; ekonomik büyümeyle daha uyumlu hareket eder.

Paladyum (XPD)#

Paladyum, dört metal içinde talebi en yoğunlaşmış olanıdır: kullanımının büyük kısmı benzinli araç katalitik konvertörlerinden gelir.

Sonuçları#

• Fiyat, otomotiv sektörü haberlerine çok duyarlıdır.
• Arz birkaç ülkede yoğunlaştığı için jeopolitik gelişmeler etkili olabilir.
• Elektrikli araç geçişi, uzun vadeli talep beklentisini etkileyen bir başlıktır.

Paladyum fiyatı geçmişte platinin üzerine çıkıp altına inen dalgalanmalar yaşamıştır. Bu, tek bir sektöre bağımlılığın oynaklığa etkisini gösterir.

Dolaylı bir yönü daha vardır: beyaz altın alaşımlarında paladyum kullanılabilir; hiç paladyum satmasanız bile fiyat hareketi beyaz altın maliyetinize yansıyabilir.

Karşılaştırma tablosu#

Senaryo tablosu: hangi metal neye tepki verir?#

Tablo tahmin değil mekanizma anlatır; gerçek fiyat birden fazla etkinin bileşkesidir.

Son satır en çok karıştırılan yerdir: kur hareketi metallerin birbirine göre konumunu değiştirmez, hepsinin TL etiketini birlikte kaydırır.

Kenar durumlar ve istisnalar#

Kural her zaman düz işlemez. En sık karşılaşılan sapmalar:

Beyaz altın platin değildir#

"Platin yüzük" diye getirilen parça çoğu zaman rodyum kaplı beyaz altındır; gözle ayrılmaz. Ayrım damgadadır: beyaz altında 585 ya da 750, platinde PT ile başlayan işaret. Damgayı okumadan platin fiyatı verirseniz altın değerindeki parçaya platin bedeli ödersiniz.

Kararma ayar kaybı değildir#

Gümüş, havadaki kükürtlü bileşiklerle yüzeyde tepkimeye girip koyulaşır. Katman yüzeyseldir; ayar ve gram değişmez, kararmış 925 bilezik hâlâ %92,5 gümüştür. Görsel gerekçeyle kesinti ticari bir tercihtir, teknik karşılığı yoktur. Kaplama gümüş ise ayrıdır: çekirdeğinde gümüş taşımaz, hurda karşılığı neredeyse sıfırdır. Tartmadan önce test edin.

Ayar tayini ve makas platinde farklıdır#

Altında kullanılan asit testi mantığı platin-paladyumda aynı işlemez; güvenilir sonuç cihazlı ölçüm ister. Cihazınız yoksa "tahmini ayar" yerine rafineri raporuna bağlı çalışın (hurda alımı ve fire). Ekran kotasyonu ile işlem fiyatı arasındaki fark da likidite azaldıkça büyür; ekran fiyatını alım fiyatı sanmak satarken sürpriz demektir (alış-satış makası).

Sık yapılan hatalar#

1. Troy ons yerine normal ons kullanmak. 1.312 TL'yi 31,1035 yerine 28,3495'e bölerseniz gram 42,18 değil 46,28 TL çıkar: yüzde 10'a yakın, her hesapta aynı yöne işleyen bir sapma.

2. Damgayı okuyup has hesabı atlamak. 20 gramlık 925 ürüne 18,50 yerine 20 gram üzerinden ödeme 1,5 gram fazladır. 1 kilogramlık partide 75 gram has eder: varsayım fiyatıyla 3.163 TL.

3. Gümüşü adetle takip etmek. "Otuz kolye, on beş bileklik" biçiminde tutulan stok, has açığı çıktığında nerede eridiğini göstermez. Gümüş de gram ve has üzerinden kaydedilir (stok takibi).

4. Altın ve gümüş hasını aynı kefede toplamak. İkisi ayrı birimdir. Tek "has" satırında birleşen kayıt, gün sonu kapanışında anlamsız rakam üretir.

5. Fiyat kaynağını sabitlememek. Siz bir kaynaktan XAG, toptancınız başkasından bakıyorsa her mutabakatta küçük farklar çıkar, birikir.

6. "Altın değil ki" diyerek kimlik tespitini atlamak. Yükümlülük metal türüne göre değişmez; sebebi aşağıda.

Mevzuat tarafı: metal değişir, yükümlülük değişmez#

MASAK Tedbirler Yönetmeliği md.4/1-(k) yükümlüyü "kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar ile bu işlemlere aracılık edenler" olarak tanımlar; tanım altına özel değildir.

Pratik sonucu: md.5/1-(b) uyarınca işlem tutarı ya da birbiriyle bağlantılı birden fazla işlemin toplamı 185.000 TL veya üzerinde olduğunda kimlik tespiti yapılır; sürekli iş ilişkisi tesisinde ise md.5/1-(a) gereği tutar gözetmeksizin gerekir (kimlik tespiti eşiği, MASAK yükümlülükleri).

Vergi tarafında ise altın için geçerli özel düzenlemelerin diğer metallerde aynı uygulandığını varsaymayın. Yeni metal eklemeden önce kapsamı mali müşavirinize ve GİB'e teyit ettirin; sonradan düzeltilen matrah tercihi geriye dönük belge düzeltmesi demektir.

Tezgâh seviyesinde pratik#

Bu bilgi günlük işe birkaç sabit alışkanlıkla çevrilir:

• Her kalemde milyem alanı tutun. 925, 800, PT950 farklı milyemlerdir; kayıt bunu taşımıyorsa has hesabı elle yapılır, elle yapılan her hesap hata payı taşır.
• Alım anında damgayı kaydedin. Parça satıldıktan sonra "925 miydi 900 müydü" sorusunun cevabı yoktur.
• Gümüş partilerini toplu girin. Kalem sayısı yüksektir, tek tek giriş gün sonunu uzatır (toplu alış-satış kaydı).
• Şahsi birikimi ayrı izleyin. Dükkân stoğuyla karışmaması için portföy takibi ayrı tutulur.

Yeni metal eklemeden önce kontrol listesi#

Portföyde çeşitlendirme#

Dört metal her zaman aynı yönde hareket etmez:

• Kriz dönemlerinde altın öne çıkar, endüstriyel metaller baskılanabilir.
• Büyüme dönemlerinde gümüş, platin ve paladyum sanayi talebiyle desteklenir.
• Bu ayrışma, farklı metallerin bir arada tutulmasının mantığını oluşturur.

Ancak çeşitlendirme, likidite ve saklama pratikliğiyle birlikte değerlendirilmelidir. Türkiye şartlarında altın ve gümüş dışındaki metallerde fiziksel alım-satım zorlukları vardır.

Saklamada da fark vardır: gümüş aynı TL değeri için çok daha fazla hacim kaplar; kasa kapasitesini baştan hesaba katın.

Takip#

Dört metalin güncel ons ve gram fiyatlarını ana sayfamızdaki fiyat tablosundan izleyebilir, gram-TL çevrimleri için hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Metallerin temel özellikleri için Bilgi Merkezi sayfamıza da göz atabilirsiniz.