Kuyumcu dükkânında altının fiyatını piyasa belirler; işçiliğin fiyatını ise siz belirlersiniz. Bu yüzden işçilik, kâr marjı üzerinde doğrudan kontrol sahibi olduğunuz tek kalemdir. Bu yazıda işçiliğin nasıl fiyatlanacağını ve kayda nasıl geçirileceğini ele alıyoruz.
İki yöntem, iki farklı davranış
Milyem üzerinden işçilik
Ürünün gerçek saflığının üstüne milyem eklenerek satılır. 22 ayar (916 milyem) bir bilezik 945 milyemden satılıyorsa, aradaki 29 milyem işçiliktir.
20 gram bilezik, 29 milyem işçilik:
20 × 0,029 = 0,58 gram has
Has fiyatı 4.100 TL ise → 2.378 TL işçilik
Avantajı: Altın fiyatı yükseldiğinde işçilik geliriniz de otomatik yükselir. Enflasyona karşı kendini korur.
Sabit TL işçilik
Ürün başına belirlenmiş bir tutar alınır: "Bu bileziğin işçiliği 2.400 TL."
Avantajı: Müşteri için anlaşılması kolay, fiyat listesi hazırlamak basit.
Dezavantajı: Altın fiyatı yükseldikçe işçiliğin toplam içindeki payı erir. Altı ay boyunca güncellenmeyen bir liste, gerçek kâr marjınızı sessizce düşürür.
| Milyem işçilik | Sabit TL işçilik | |
|---|---|---|
| Fiyat artışında | Otomatik ayarlanır | Erir |
| Müşteriye anlatım | Daha teknik | Daha kolay |
| Liste güncelleme | Nadiren gerekir | Sık gerekir |
| Uygun olduğu yer | Altın içeren ürün | Tamir, hizmet |
İki yöntem arasında çevrim
TL cinsinden bir listeyi milyeme çevirmek için tek formül yeterlidir:
Milyem karşılığı = işçilik TL / (gram × has gram fiyatı) × 1000
TL karşılığı = gram × (milyem / 1000) × has gram fiyatı
Örnek (varsayım: has gram fiyatı 4.100 TL):
20 gramlık üründe 2.400 TL işçilik
2.400 / (20 × 4.100) × 1000 = 29,3 milyem
Aynı formül sabit TL listenin neden eridiğini gösterir. Tablo, 20 gramlık üründe değişmeyen 2.400 TL işçiliğin kaç milyeme denk geldiğini veriyor (temsilî senaryo):
| Has gram fiyatı (varsayım) | 2.400 TL işçiliğin milyem karşılığı | Sonuç |
|---|---|---|
| 3.000 TL | 40,0 milyem | Liste yeni, marj yerinde |
| 3.500 TL | 34,3 milyem | Erime başlar, fark edilmez |
| 4.100 TL | 29,3 milyem | Marjın dörtte biri gitti |
| 5.000 TL | 24,0 milyem | Toptancı işçiliğine yaklaşıldı |
| 6.000 TL | 20,0 milyem | Aynı emek, yarı gelir |
Bu erimede dükkânda hiçbir şey değişmez: aynı emekle satarsınız, altın pahalandığı için kasaya giren TL bile artar. Azalan tek şey elinizde kalan has miktarıdır. Hızlı çevrim için hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
İşçilik ürün tipine göre neden değişir?
İşçilik, altına harcanan emeğin karşılığıdır. Emek yoğunluğu ürünler arasında ciddi biçimde farklıdır:
| Ürün tipi | İşçilik seviyesi | Sebep |
|---|---|---|
| Külçe / gram altın | Çok düşük | Neredeyse hiç işçilik yok |
| Ziynet (çeyrek, tam) | Düşük | Standart üretim, seri |
| Düz bilezik / burma | Orta | Makine ağırlıklı |
| Zincir, kolye | Orta-yüksek | İnce işçilik, çok parça |
| Taşlı ürün, set | Yüksek | Taş montajı, el işçiliği |
| Özel tasarım / sipariş | En yüksek | Tekil üretim |
Tüm ürünlere aynı milyemi uygulamak, ince işçilikli ürünlerde zarar, basit ürünlerde ise rekabet kaybı anlamına gelir.
Adım adım örnek: bir bileziğin işçilik hesabı
Aşağıdaki rakamların tamamı varsayımdır; has fiyatını o günkü değerle, milyemleri kendi listenizle değiştirin.
VARSAYIM: has gram fiyatı 4.100 TL (temsilî)
Ürün : 22 ayar burma bilezik, 24,60 gram (916 milyem)
Alış : 928 milyem (toptancı işçiliği dahil)
Liste : 952 milyem
Uygulanan : 940 milyem (12 milyem indirim)
1) İçindeki saf altın
24,60 × 0,916 = 22,5336 gram has
2) Satış milyeminden karşılığı
24,60 × 0,940 = 23,1240 gram has
3) Müşteriden alınan işçilik
23,1240 − 22,5336 = 0,5904 gram has
0,5904 × 4.100 = 2.420,64 TL
4) Malın maliyeti
24,60 × 0,928 = 22,8288 gram has
5) Dükkânda kalan net işçilik
23,1240 − 22,8288 = 0,2952 gram has
0,2952 × 4.100 = 1.210,32 TL
Toplam tahsilat: 23,1240 × 4.100 = 94.808,40 TL
Bunun 92.387,76 TL'si altının kendisidir.
Hesabın anlattığı üç şey var:
- İşçiliğin yarısı sizin değildir. 2.420,64 TL'nin 1.210,32 TL'si toptancıya ödenen işçiliktir. Yalnızca satış milyemini tutuyorsanız kendinizi iki kat kârlı sanırsınız.
- 12 milyemlik indirim, marjın yarısıdır. Liste 952, maliyet 928 olduğundan payınız 24 milyemdir; "sadece 12 milyem" denen taviz dükkân açısından %50 kâr kaybıdır.
- Toplam tahsilat yanıltıcıdır. 94.808 TL'nin 92.387 TL'si stoğu yerine koymaya gider; ciroyu kâr sanmanın kaynağı budur. Ayrıntısı alış-satış makası yazımızda.
Alt sınır: indirim nerede durmalı?
Alt sınırın iki bileşeni vardır:
- Maliyet milyemi. Örnekte 928. Hurda ya da takasla giren malda bu, fire payını içeren alım milyemidir; ayrıntısı hurda alımı ve fire yazımızda.
- Gram başına sabit gider payı. Kira, personel, elektrik, sigorta ve yazılım toplamının aylık satılan grama bölünmesi.
İkincisini milyeme çevirmek basittir:
VARSAYIM: aylık sabit gider 120.000 TL, aylık satış 1.500 gram
Gram başına gider: 120.000 / 1.500 = 80 TL/gram
Milyem karşılığı : 80 / 4.100 × 1000 ≈ 20 milyem
Alt sınır = maliyet milyemi + gider payı
= 928 + 20 = 948 milyem
Yukarıdaki satış 940 milyemden, yani alt sınırın 8 milyem altından yapıldı. Kasaya para girmiştir, çalışan memnundur, ama işlem dükkânın giderini karşılamamıştır. Fark edilmeyen bu 8 milyem, "ciro iyi ama para kalmıyor" cümlesinin arkasındaki sayıdır.
Kayıtta işçiliğin yeri
En kritik nokta: işçilik has hesabına girmez.
Bir bileziği 945 milyemden sattığınızda:
- Stoktan düşen has: 916 milyem üzerinden
- İşçilik geliri: 29 milyem farkı
Eğer stoktan 945 milyem düşerseniz, dükkânın altın pozisyonu olduğundan hızlı azalır ve elinizde olmayan bir "eksik" görünür. Stok takibi yazımızda bu ayrımın sayım üzerindeki etkisini anlattık.
İndirim yönetimi
Pazarlık kuyumculuğun doğal parçasıdır. Sorun pazarlıkta değil, indirimin kaydedilmemesindedir.
Liste işçiliğiniz 32 milyem ama müşteriye 24 milyemden verdiyseniz, kayıtta ikisi de görünmelidir:
| Alan | Değer |
|---|---|
| Liste işçiliği | 32 milyem |
| Uygulanan işçilik | 24 milyem |
| İndirim | 8 milyem |
Bu ayrım tutulduğunda ay sonunda şu sorulara cevap verebilirsiniz:
- Ortalama indirim oranımız nedir?
- Hangi ürün grubunda en çok indirim veriyoruz?
- Hangi çalışan ne kadar indirimle satıyor?
İndirim kayıt dışı kalırsa, kâr marjınızın neden düştüğünü hiçbir zaman öğrenemezsiniz.
Fiyat listesi nasıl kurulur?
Basit ve sürdürülebilir bir yapı:
- Ürün gruplarını belirleyin. 6-8 grup yeterlidir (ziynet, düz bilezik, zincir, taşlı, set, özel).
- Her gruba bir liste milyemi verin.
- Alt sınır belirleyin. Çalışanın inebileceği en düşük milyem.
- Gram aralığına göre kademe ekleyin. Yüksek gramajlı üründe milyem genelde düşer.
- Üç ayda bir gözden geçirin. Milyem yöntemi kullanıyorsanız bu yeterlidir; sabit TL kullanıyorsanız daha sık gerekir.
Avantajları
- Grup bazlı liste tutarlılık sağlar
- Alt sınır, çalışanın aşırı indirim vermesini önler
- İndirim kaydı marj erozyonunu görünür kılar
- Milyem yöntemi fiyat artışına karşı korur
Dikkat edilmesi gerekenler
- Tek milyem tüm ürünlere uygulanamaz
- Kaydedilmeyen indirim marjı sessizce düşürür
- Sabit TL liste güncellenmezse kâr erir
- İşçiliği stok değerine katmak pozisyonu şişirir
Kenar durumlar: kuralın farklı işlediği yerler
"Altında milyem, hizmette TL" kuralı çoğu vakayı karşılar; işlemediği durumlar şunlardır:
| Durum | İşçilik nasıl ele alınır | Neden |
|---|---|---|
| Taşlı ürün | Taş bedeli ayrı satır | Taş altın değil; gramı düşülmezse taş kadar altın parası alınır |
| Hurda alımı | İşçilik yok, pay alım milyeminde | Emek satmıyor, fire riski üstleniyorsunuz |
| Takas | Yalnızca yeni üründen alınır | Eski mal alım, yeni mal satış milyeminden değerlenir |
| Tamir, ölçü, rodyum | Sabit TL | Grama değil işe bağlı hizmet |
| Toptan satış | Liste milyemi uygulanmaz | Karşı taraf aynı malı satacaktır |
| Sipariş / özel üretim | Milyem sipariş anında sabitlenir | Sabitlenen milyem imalat boyunca iki tarafı bağlar |
| Vadeli teslim | Bakiye has üzerinden izlenir | TL ile izlenen satış, tahsilat bitince eksik has bırakır |
Son iki satırın ilkesi ortaktır: anlaşma TL'de değil milyemde yapılır. Bakiyeyi has cinsinden izlemezseniz, tahsilat bittiğinde parayı almış ama malın yerine koyacak altını bulamamış olursunuz; kurulumu borç defteri yazımızda.
Sık yapılan hatalar
- İşçiliği satış tutarına gömmek. Kayıtta yalnızca "toplam 94.808 TL" kalır; marjın hangi üründen ya da indirimden düştüğü bulunamaz.
- Stoktan satış milyeminden düşmek. 916 yerine 940 düşülen satış, var olan altını eksik gösterir; sayımda çıkan "fazla" haksız şüpheye kadar gider.
- Alış işçiliğini hesaba katmamak. Müşteriden 30 milyem alıp toptancıya 26 ödediğinizi bilmiyorsanız gerçek marjınız 4 milyemdir ve tek indirim onu sıfırlar.
- Sabit TL listeyi aylarca güncellememek. Aynı 2.400 TL yarı değere iner: kimse fiyat indirmemiştir ama fiyat inmiştir.
- İndirimi kaydetmeden vermek. Liste milyemi yazılmıyorsa indirim hiç olmamış görünür; ortalama tavizi ve kimin verdiğini ölçemezsiniz.
- Taşlı üründe taş gramını düşmemek. Taşın ağırlığı üzerinden altın parası ödenir; zarar mal rafta dururken fark edilmez.
- Toplu satışta tek toplam işçilik yazmak. Kalemlerin hangisinin kârlı olduğu bir daha hesaplanamaz.
- Performansı TL ile kıyaslamak. Dönemler arasındaki fark çoğunlukla altın fiyatıdır; bu kıyas gerilemeyi büyüme gibi gösterir.
Tezgâh seviyesinde: bu bilgi güne nasıl iner?
Fiyatlama, ay sonunda değil işlem anında belirlenir:
- Gün başında çalışma has fiyatını sabitleyin. Bu rakam belli olmadan verilen her fiyat tahmindir; sert hareketlerde güncelleyip çalışanlara duyurun.
- Etikette gram ve ayarı ayrı yazın. Yalnızca TL yazan etiket her fiyat değişiminde vitrini yeniden etiketletir; gram ile ayar sabittir.
- Liste ve alt sınır kartını tezgâhta tutun. Çalışan pazarlıkta hesap makinesine değil hazır sınıra bakmalıdır.
- Her kalemi kendi milyemiyle kaydedin. Toplu satışta tek fişte çok kalem tutulurken de bu ayrım korunur.
- Gün sonunda has bazlı bakın. Kasadaki TL değil, giren-çıkan has ve ortalama milyem göstergedir; sırası gün sonu kasa kapanışı yazımızda.
- Ayda bir liste ile gerçekleşeni karşılaştırın. Fark sürekli büyükse sorun indirimde değil listededir.
Nereden başlamalı?
Son bir ayın satışlarından on tanesini seçin ve her biri için uygulanan işçiliği milyem cinsine çevirin. Çıkan tabloda muhtemelen aynı ürün grubunda birbirinden çok farklı milyemler göreceksiniz. Bu, liste ihtiyacının en net göstergesidir.
Yanına maliyet milyemini de yazın; fark bazı satırlarda dar, birkaçında sıfıra yakın çıkacaktır. Bu tablo elinizdeyken liste kurmak aritmetiğe döner: alt sınırın üstünde kalan satışların ortalamasını liste yapın.
Milyem hesabının temelleri için milyem rehberimize, işçiliğin kayıt sistemindeki yeri için kuyumcu programı yazımıza, işçiliğin vergi ve fatura tarafı için işçilik, KDV ve matrah yazımıza göz atabilirsiniz.