Kuyumculukta veresiye, sektörün doğasında olan bir uygulamadır. Ancak altın üzerinden açılan bir borcun takibi, market veresiyesinden çok farklı bir mantığa dayanır: borcun değeri her gün değişir. Bu yazıda taksitli altın borcunun nasıl doğru takip edileceğini anlatıyoruz.
Neden TL borç yerine has borç?
Bir örnekle bakalım. Müşteriye 10 gram has değerinde bir set sattınız. O gün has altın fiyatı 4.000 TL, yani satış tutarı 40.000 TL.
TL borç olarak tutarsanız: Defterde "40.000 TL borç" yazar. Altı ay sonra has altın 5.000 TL olduğunda müşteri 40.000 TL öder ve borç kapanır. Ama siz o parayla artık 8 gram has alabilirsiniz. 2 gram kaybettiniz.
Has borç olarak tutarsanız: Defterde "10 gram has borç" yazar. Altı ay sonra müşteri borcunu kapatmak için 50.000 TL öder. Elinizdeki değer korunmuştur.
| TL borç | Has borç | |
|---|---|---|
| Satış anı | 40.000 TL | 10 gram has |
| 6 ay sonra tahsilat | 40.000 TL | 50.000 TL |
| Gram karşılığı | 8 gram | 10 gram |
| Sonuç | 2 gram zarar | Değer korundu |
Borç kaydında bulunması gerekenler
| Alan | Neden gerekli |
|---|---|
| Müşteri adı ve telefon | Tahsilat takibi |
| Satış tarihi | Vade başlangıcı |
| Satılan kalem | Hangi mala karşılık |
| Borç tutarı (has gram) | Asıl bakiye |
| Borç tutarı (TL, o günkü) | Referans / mutabakat |
| Taksit sayısı ve vade | Ödeme planı |
| Ödemeler listesi | Tarih, TL tutar, gram karşılığı |
| Kalan bakiye (has) | Anlık durum |
Ödemeler listesi kritik alandır. Tek satırda "kalan borç" tutmak yerine her tahsilatı ayrı satır olarak yazmak, ileride çıkabilecek mutabakat sorununu çözer.
Kısmi ödeme hesabı
Formül basittir:
Düşülen gram = Ödenen TL ÷ Ödeme günündeki has altın fiyatı
Örnek
Müşterinin borcu 10 gram has. Üç taksitte ödüyor:
| Tarih | Ödenen TL | O günkü has fiyatı | Düşülen gram | Kalan (has) |
|---|---|---|---|---|
| Başlangıç | — | 4.000 | — | 10,000 |
| 1. taksit | 15.000 | 4.100 | 3,659 | 6,341 |
| 2. taksit | 15.000 | 4.250 | 3,529 | 2,812 |
| 3. taksit | 12.200 | 4.340 | 2,811 | 0,001 |
Görüldüğü gibi eşit TL taksitler, farklı gram karşılıkları düşer. Müşteri toplamda 42.200 TL ödemiştir; bu, satış günündeki 40.000 TL'den fazladır ama gram karşılığı tam olarak 10 gramdır.
İşlenmiş örnek: açılıştan kapanışa bir borç
Yukarıdaki tablo tek kalemli sade bir borçtu. Gerçek satışta işçilik de vardır, peşinat da alınır.
Senaryo: Müşteri 22 ayar üç burma bilezik alıyor; toplam gramaj 45,60 gram, milyem 916. İşçilik mal bedelinin %8'i. Peşinat 60.000 TL, kalan 4 taksit. Aşağıdaki has altın fiyatları örnek olsun diye seçilmiş varsayımlardır; kendi hesabınızı gerçek fiyatla yapın.
Adım 1 — Has karşılığını bulun, iki ayrı kalem açın. Mal bedeli has olarak, işçilik TL olarak borçlanır:
Has gram = 45,60 × 0,916 = 41,770 gram has
Mal bedeli = 41,770 × 4.000 = 167.080 TL → 41,770 gram has borç
İşçilik (%8) = 167.080 × 0,08 = 13.366 TL → 13.366 TL borç
İşçilik neden has'a çevrilmez? Ödediğiniz usta parası TL'dir; altın fiyatı arttı diye ustanın hakkı artmaz. Ayrıntısı işçilik fiyatlama yazısında.
Adım 2 — Peşinatı sırayla mahsup edin. Önce TL kalemi kapanır, kalanı has'a gider:
60.000 − 13.366 = 46.634 TL has'a gider (işçilik kapandı)
46.634 ÷ 4.000 = 11,658 gram düşülür
Kalan has borç = 41,770 − 11,658 = 30,112 gram
Adım 3 — Taksitleri o günkü fiyattan işleyin.
| Tarih | Ödenen TL | O günkü has fiyatı | Düşülen gram | Kalan (has) |
|---|---|---|---|---|
| Peşinat | 60.000 | 4.000 | 11,658 | 30,112 |
| 1. taksit | 40.000 | 4.150 | 9,639 | 20,473 |
| 2. taksit | 40.000 | 4.320 | 9,259 | 11,214 |
| 3. taksit | 40.000 | 4.100 | 9,756 | 1,458 |
| Kapanış | 6.211 | 4.260 | 1,458 | 0,000 |
Adım 4 — Kontrol edin. Düşülen gramların toplamı 41,770 olmalı — tam olarak sattığınız has. Müşteri 186.211 TL ödemiştir; satış günündeki 180.446 TL'den 5.765 TL fazla. Bu fark kâr değil, fiyat farkıdır: o parayla tezgâha 41,770 gram hası geri koyabilirsiniz. Kârınız işçilikte ve alış-satış makasında.
Fiyat düşerse ne olur?
Has takip tek yönlü çalışmaz. Aynı 10 gramlık borcun üç senaryodaki karşılığı:
| Senaryo | Kapanış günü has fiyatı | Müşterinin ödediği | Sizin eline geçen gram |
|---|---|---|---|
| Fiyat arttı | 5.000 TL | 50.000 TL | 10 gram |
| Fiyat sabit | 4.000 TL | 40.000 TL | 10 gram |
| Fiyat düştü | 3.600 TL | 36.000 TL | 10 gram |
Üç satırda da sonuç aynı: 10 gram. Fiyat düştüğünde müşteri daha az TL öder, siz de zarar etmezsiniz — çünkü yerine koyacağınız mal da ucuzlamıştır. Has takibin amacı fazla almak değil, iki tarafı da fiyat riskinden çıkarmaktır. Satış anında bunu böyle anlatmak, müşteriye düşüşte fayda sağladığı için itirazı da bitirir.
Borç ile emaneti karıştırmayın
Bu iki kalem defterde sık karışır, ama bambaşka şeylerdir:
| Emanet | Borç | |
|---|---|---|
| Mülkiyet | Devredilmemiş | Devredilmiş |
| Kapanış şekli | Malın iadesi | Ödemenin tamamlanması |
| Stok etkisi | Ayrı izlenir | Satışta düşülür |
| Kâr etkisi | Yok | Satış kârı doğar |
Bir borç kalemini emanet olarak yazarsanız, satılmış malı satılmamış gösterirsiniz — hem stok fazla görünür hem kâr eksik hesaplanır. Emanet takibini ayrı bir yazıda detaylandırdık.
Ödeme şekline göre ne kaydedilir?
Tahsilat her zaman nakit gelmez ve her ödeme biçimi deftere farklı düşer:
| Ödeme şekli | Deftere ne yazılır | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Nakit | Tutar + o günkü fiyat + gram karşılığı | Bağlantılı işlem toplamı eşiği aşabilir |
| Havale / EFT | Tutar + dekont referansı | Gönderen ile borçlu farklıysa not düşün |
| Kredi kartı | Brüt tutar ve komisyon ayrı satır | Komisyonu gramdan değil, TL kalemden düş |
| Altınla ödeme | Gramaj × milyem = net has | TL çevrimi yapmayın, doğrudan gram düşün |
| Hurda ile ödeme | Fire düşülmüş net has | Fireyi müşteriye tartıda gösterin |
| Takas (mal karşılığı) | Verilen ve alınan has ayrı ayrı | Tek satırda netleştirmeyin |
Altınla ödemede fiyat çevrimi yapmak en sık görülen kayıptır. Müşteri 5 gram has değerinde bilezik getirdiyse borçtan 5 gram düşülür; "bugünkü fiyattan 20.000 TL eder, 20.000 TL'yi düşeyim" demek aynı sonucu verir ama fiyatı iki kez uyguladığınız için yuvarlama hataları birikir ve mutabakatta tutmaz. Hurdada fire hesabı için hurda alımı ve fire, mal karşılığı kapatmalar için takas kaydı yazımıza bakabilirsiniz.
Vadesi geçen borçlar
Takip edilmeyen borç, tahsil edilmeyen borca dönüşür. Sağlıklı bir düzen için:
- Vade tarihi zorunlu olsun. "Ne zaman öder?" sorusunun cevabı yoksa borç değil, umuttur.
- Yaşlandırma raporu tutun. Borçları 0-30, 31-60, 61-90 ve 90+ gün olarak gruplayın. 90 günü aşan kalemler ayrı bir müdahale gerektirir.
- Toplam açık borcu has olarak izleyin. "Piyasada 180 gram alacağım var" cümlesi, "300 bin TL alacağım var" cümlesinden daha anlamlıdır.
- Limit koyun. Aynı müşteriye açık borç tavanı belirlemek, tek bir tahsilat sorununun dükkânı zorlamasını önler.
Yaşlandırmayı rapor olarak tutmak yetmez; her kovanın karşılığında bir aksiyon olmalı. Aksi hâlde liste her ay uzar ve kimse dokunmaz:
| Yaş | Durum | Aksiyon | Yeni borç açılır mı |
|---|---|---|---|
| 0-30 gün | Normal | Vade öncesi hatırlatma mesajı | Evet |
| 31-60 gün | Takipte | Telefonla arayıp yeni tarih al, deftere yaz | Limit içindeyse |
| 61-90 gün | Riskli | Yüz yüze görüşme, taksit planını yeniden kur | Hayır |
| 90+ gün | Sorunlu | Ayrı listeye taşı, tahsilat yolunu netleştir | Hayır |
Son sütun en çok atlanandır. 60 günü geçmiş borcu olan müşteriye yeni veresiye açmak, riski azaltmaz; aynı adresteki açığı büyütür. Kural yazılı olmadığında "bu müşteri eskidir" cümlesi her seferinde kuralı yener.
Avantajları
- Has bazlı takip alacağın değerini korur
- Her tahsilatın ayrı satır olması mutabakatı kolaylaştırır
- Yaşlandırma raporu riskli kalemleri erken gösterir
- Müşteri limiti yoğunlaşma riskini azaltır
Dikkat edilmesi gerekenler
- Tek satırda 'kalan borç' tutmak geçmişi siler
- TL sabitlemek fiyat artışında zarar yazdırır
- Vadesiz borç takip edilemez
- Emanetle karıştırmak stok ve kârı bozar
Sık yapılan hatalar
1. Tahsilatı yazarken günün fiyatını not etmemek. Sadece "15.000 TL alındı" yazarsanız, üç ay sonra o tahsilatın kaç gram düştüğünü yeniden üretemezsiniz. Fiyat geriye dönük hatırlanmaz; mutabakat masasında müşterinin dediği fiyat geçerli olur.
2. Gramı virgülden sonra iki hane yuvarlamak. 10 taksitte her satırda üç binde birlik yuvarlama yaparsanız, kapanışta 0,03-0,05 gramlık bir artık kalır. Kalem bir türlü kapanmaz, kimse de nedenini bulamaz. Gramı üç hane tutun, kapanışta kalan bakiyeyi son tahsilatla sıfırlayın.
3. İşçiliği has'a çevirmek. Fiyat arttığında müşteriden almadığınız bir usta parasını istemiş olursunuz. Müşteri haklı olarak itiraz eder, siz de "aslında öyle demedim" noktasına düşersiniz.
4. Peşinatı mahsup etmeden borç açmak. Satış 180.000 TL, peşinat 60.000 TL alındı ama defterde borç 180.000 TL yazıyorsa, aradaki 60.000 TL kasada durur ve gün sonu tutmaz. Gün sonu kasa kapanışında bu farkı aramakla vakit kaybedersiniz.
5. Borcu satış kaydıyla ilişkilendirmemek. Hangi kalemin karşılığı olduğu yazılmayan borç, iade veya değişim talebinde savunmasız kalır. Müşteri "ben o bileziği zaten getirmiştim" dediğinde elinizde bağlayacak kayıt olmaz.
6. Kefil ve iletişim bilgisini eksik almak. Telefonu değişen müşteriye ulaşamazsınız. Kayıtta ikinci bir telefon ve adres tutmak, 90 günü geçen kalemlerde tek dayanağınız olur.
7. Aynı müşterinin birden çok borcunu tek satırda toplamak. Ocak'ta açılan ve Mayıs'ta açılan borç aynı satıra girdiğinde yaşlandırma anlamsızlaşır; hepsi en son işlemin tarihini alır ve hiçbir kalem asla "90+ gün" kovasına düşmez.
Kenar durumlar ve istisnalar
Has bazlı takip her durumda aynı işlemez. Kuralın kenarlarını bilmek gerekir.
Fatura kesilmiş satışta borç. Fatura düzenlendiğinde satışın tutarı ve kalemleri sabitlenir; sonradan "borcu 2 gram düşürelim" diye satışa dokunulamaz. Bu yüzden faturalı satışlarda indirim tahsilat satırında değil, satış öncesinde konuşulmalıdır. Nedenini faturalı satış neden kilitlenir yazısında açıkladık.
Gümüş ve döviz borcu. Aynı mantık gümüşte de geçerlidir, sadece birim gramdır ve fiyat farklıdır. Döviz üzerinden açılan borçta ise birim gram değil, döviz cinsinin kendisidir: 1.000 dolarlık borç 1.000 dolar olarak tutulur, TL karşılığı tahsilat günündeki kurdan hesaplanır. Üç kalemi aynı defterde ama ayrı birimlerle tutun; toplayıp tek bir TL rakamına indirmek bilgi kaybettirir.
Borcun devri. Müşteri borcunu bir başkasına devrediyorsa eski kaydı kapatmayın. Eski kalemi "devredildi" notuyla sıfırlayıp yeni kişiye o günün gram bakiyesiyle yeni kayıt açın. Tek satırın üstüne isim yazmak, geçmiş tahsilatların kime ait olduğunu siler.
Taksit atlandığında. Has bazlı takipte gecikme, alacağınızın gram değerini eritmez — bu yönüyle TL borçtan farklıdır. Gecikmeye ayrıca bir bedel uygulayıp uygulamayacağınız hukuki ve mali bir konudur; yazılı anlaşma ve uygulama için mali müşavirinize danışın.
Sıfıra çok yakın bakiye. Kapanışta 0,001 gram gibi artıklar kalabilir. Bunu "sonra bakarız" diye bırakmayın; kalem açık göründüğü sürece yaşlandırma raporunuzda yaşamaya devam eder. Son tahsilatta bakiyeyi tam sıfırlayacak TL tutarını hesaplayıp kapatın.
Tezgâh seviyesinde günlük düzen
Bu bilgi ancak günlük rutine oturduğunda işe yarar. Pratikte üç alışkanlık yeterlidir.
Tahsilat anında yazın, akşama bırakmayın. Müşteri parayı verirken kaydı açıp o günkü has fiyatını seçmek 20 saniye sürer. Akşam yazmaya kalkarsanız hem fiyatı hatırlamanız gerekir hem de gün içinde iki tahsilat aldıysanız hangisinin hangi müşteriye ait olduğu karışır.
Her tahsilatta müşteriye kalan gramı verin. Kısa bir fiş ya da mesaj: "Alınan 40.000 TL, düşülen 9,639 gram, kalan 20,473 gram has." Bu tek satır, ileride çıkabilecek tartışmaların çoğunu daha doğmadan bitirir; müşteri de kendi borcunu takip edebildiği için ödeme disiplini artar.
Haftada bir açık borç listesini gözden geçirin. Toplam açık alacağınızı has gram olarak okuyun ve o hafta vadesi gelen kalemleri arayın. Bu 10 dakikalık iş, 90 gün kovasına düşen kalem sayısını doğrudan azaltır.
Tedarikçi tarafı: ters yönlü borç
Aynı mantık toptancıya olan borcunuz için de geçerlidir — sadece yön değişir. Toptancıdan has üzerinden aldığınız mal, has üzerinden borçlandırılır. Fiyat yükseldiğinde borcunuzun TL karşılığı da artar.
Bu yüzden alacak ve borç tarafını aynı birimde izlemek gerekir. Net pozisyonunuz şudur:
Net has pozisyonu = Stok has + Alacak has − Borç has
Bu tek satır, dükkânın gerçek durumunu gösteren en özet rakamdır. Cari hesap takibini ayrı bir yazıda ele aldık.
Nereden başlamalı?
Açık borçlarınızın tam listesini çıkarın ve her birini has gram cinsine çevirin. Çoğu dükkânda bu liste ilk kez çıkarıldığında iki şey ortaya çıkar: unutulmuş kalemler ve TL olarak sabitlendiği için değer kaybetmiş alacaklar.
Sonra üç kuralı yazılı hâle getirin: gram üç haneli tutulur, her tahsilat kendi fiyatıyla ayrı satır yazılır, 60 günü geçmiş borcu olana yeni borç açılmaz. Bu üç cümle, defterin ilerideki hâlini bugünkü hâlinden daha çok belirler.
Has kavramının kendisinde tereddüdünüz varsa has altın nedir ve milyem hesaplama yazılarıyla başlamak işi kolaylaştırır.
Borç, emanet, stok ve cari hesabın tek sistemde toplanmasını istiyorsanız kuyumcu programı rehberimizi inceleyebilir, güncel fiyatla gram-TL çevrimi için hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.