Kuyumcu dükkânında en sık duyulan kelimelerden biridir milyem. "Kaç milyemden alıyorsun?", "940'tan veririm" gibi cümlelerin tamamı bu birim üzerine kuruludur. Bu yazıda milyemin ne olduğunu, nasıl hesaplandığını ve neden ayardan daha kullanışlı olduğunu anlatıyoruz.
Milyem ne demek?
Milyem, bir altın parçasının binde kaçının saf altın olduğunu gösterir. 916 milyem, "bu malın binde 916'sı altındır" demektir. Yani 1000 gramın 916 gramı altın, kalan 84 gramı alaşımdır.
Ayar da aynı bilgiyi verir, ama 24 üzerinden. Milyemin tercih edilmesinin sebebi hassasiyettir: ayar tam sayılarla ilerlerken (14, 18, 22), milyem ara değerleri de ifade edebilir. Kuyumculukta 905, 916, 940 gibi ara değerlerle çalışıldığı için milyem pratikte daha kullanışlıdır.
Ayardan milyeme dönüşüm
Formül basittir:
Milyem = (Ayar ÷ 24) × 1000
| Ayar | Hesap | Milyem |
|---|---|---|
| 24 | (24 ÷ 24) × 1000 | 1000 |
| 22 | (22 ÷ 24) × 1000 | 916,6 → 916 |
| 21 | (21 ÷ 24) × 1000 | 875 |
| 18 | (18 ÷ 24) × 1000 | 750 |
| 14 | (14 ÷ 24) × 1000 | 583,3 → 585 |
| 8 | (8 ÷ 24) × 1000 | 333,3 → 333 |
Tersine çevirmek isterseniz:
Ayar = (Milyem ÷ 1000) × 24
Tablodaki yuvarlamalar nereden geliyor?
Tabloya dikkatli bakarsanız iki yuvarlamanın ters yönde olduğunu görürsünüz: 22 ayarın matematiksel karşılığı 916,6 iken piyasa 916 kullanır; 14 ayarın karşılığı 583,3 iken damga 585'tir.
Sebep matematik değil, ticari alışkanlıktır. Damga bir alt sınır taahhüdüdür; üretici bu sınırın altına düşmemek için alaşımı birkaç milyem yukarıda tutar.
Pratik sonucu: satarken damgayı, alırken ölçümü esas alın. 585 damgasına güvenip 585'ten hesap yaparsanız, gerçekte 578 çıkan bir malda 100 gramda 0,7 gram has fazla ödersiniz. Detaylar 22-18-14 ayar hesaplama yazımızda.
Milyem ile has hesabı
Milyemin asıl kullanım amacı has hesabıdır:
Has = Gram × (Milyem ÷ 1000)
Örnek
24,80 gram, 916 milyem bir set:
24,80 × 0,916 = 22,717 gram has
Has hesabının detaylarını ve farklı ayarlar için örnekleri has altın yazımızda bulabilirsiniz.
İşçiliğin milyem olarak ifade edilmesi
Kuyumculuğun en pratik geleneklerinden biri, işçiliği ayrı bir tutar yerine milyem farkı olarak ifade etmektir.
Bir örnekle bakalım. 22 ayar bir bilezik satıyorsunuz:
- Malın gerçek saflığı: 916 milyem
- Satış milyeminiz: 940 milyem
- Aradaki fark: 24 milyem
Bu 24 milyem, işçilik ve kâr payınızdır. 20 gramlık bir bilezikte:
İşçilik karşılığı = 20 × (940 - 916) ÷ 1000 = 20 × 0,024 = 0,48 gram has
Has altının gramını 4.100 TL varsayalım (yazıdaki tüm TL rakamları varsayımdır; güncel fiyatı işlem anında teyit edin). O hâlde 0,48 gram has, yaklaşık 1.968 TL işçilik demektir.
Avantajları
- Fiyat yükselince kazanç kendiliğinden yükselir, liste güncellemeye gerek kalmaz
- Toptancı ve meslektaşlarla aynı dil konuşulur
- Kâr/zarar gram has cinsinden ölçülür, fiyat gürültüsünden arınır
- Farklı gramajlar için tek kural yeter
Dikkat edilmesi gerekenler
- Müşterinin 'kaç lira' sorusuna doğrudan cevap vermez
- Ağır parçalarda büyük tutar üretir, pazarlık kaçınılmaz olur
- Taş, mine ve saat gibi metal dışı ağırlıklarda tek başına yetersizdir
- Kayıtta gerçek milyem ile satış milyemini karıştırma riski taşır
İşçiliği milyem yerine gram ya da TL üzerinden fiyatlıyorsanız, karşılaştırmayı işçilik fiyatlama yazımızda bulursunuz.
Alım milyemi ve satım milyemi
Dükkânın kazancı, aynı malı farklı milyemlerden alıp satmasından doğar:
| İşlem | Milyem | Anlamı |
|---|---|---|
| Müşteriden alış | 905 | Gerçek saflığın (916) altında alım |
| Müşteriye satış | 940 | Gerçek saflığın üstünde satış |
| Fark (makas) | 35 | Dükkânın brüt kazancı |
100 gramlık bir alış-satış döngüsünde:
100 × 0,035 = 3,5 gram has kazanç
Bu, kuyumculuğun temel kâr mekanizmasıdır. Kazanç TL cinsinden değil, has cinsinden ölçülür. Bu yüzden altın fiyatı düşse bile dükkân kâr etmeye devam edebilir. Alım ile satım arasındaki bu boşluğun mantığını alış-satış makası yazımızda ayrıca ele aldık.
Milyem farkı gram ve TL olarak ne getirir?
Tablo, milyem farklarının kaç gram has ürettiğini gösteriyor. TL sütunu, has gramının 4.100 TL olduğu varsayımıyla ve 100 gramlık işlem üzerinden hesaplandı:
| Milyem farkı | 20 gramda has | 100 gramda has | 100 gramın TL karşılığı |
|---|---|---|---|
| 10 milyem | 0,20 g | 1,00 g | ~4.100 TL |
| 20 milyem | 0,40 g | 2,00 g | ~8.200 TL |
| 35 milyem | 0,70 g | 3,50 g | ~14.350 TL |
| 50 milyem | 1,00 g | 5,00 g | ~20.500 TL |
Ezberlenecek kural: 1 milyem = 1000 gramda 1 gram has. Bunu bilirseniz kafadan hesap yaparsınız. 250 gramlık işte 12 milyemlik taviz, 3 gram has demektir.
Adım adım işlenmiş örnek: üç kalemlik hurda alışı
Bir müşteri üç parça getirdi. Dükkânın kuralı: ölçülen milyemin 20 milyem altından alım (fire + kâr). Has gramını 4.100 TL varsayalım.
KALEM 1: Bilezik (damga 916)
Brüt ağırlık : 18,40 g
Ölçülen milyem : 908 ← lehimli halka, damganın altında
Gerçek has : 18,40 × 0,908 = 16,707 g
Alım milyemi : 908 - 20 = 888
Ödenecek has : 18,40 × 0,888 = 16,339 g
KALEM 2: Kolye (damga 585)
Brüt ağırlık : 6,25 g
Ölçülen milyem : 580
Gerçek has : 6,25 × 0,580 = 3,625 g
Alım milyemi : 580 - 20 = 560
Ödenecek has : 6,25 × 0,560 = 3,500 g
KALEM 3: Taşlı yüzük
Brüt ağırlık : 4,80 g
Taş : 0,55 g ← düşülür
Net metal : 4,25 g
Ölçülen milyem : 742
Gerçek has : 4,25 × 0,742 = 3,154 g
Alım milyemi : 742 - 20 = 722
Ödenecek has : 4,25 × 0,722 = 3,069 g
TOPLAM
Gerçek has : 16,707 + 3,625 + 3,154 = 23,486 g
Ödenecek has : 16,339 + 3,500 + 3,069 = 22,908 g
Brüt kazanç : 23,486 - 22,908 = 0,578 g has
Ödeme (4.100) : 22,908 × 4.100 = 93.923 TL
Kazanç (4.100) : 0,578 × 4.100 = 2.370 TL
Hesabın omurgasında üç disiplin var, üçü de atlanabilir cinsten: taşın düşülmesi, damga yerine ölçüm, alım milyeminin kalem kalem uygulanması.
Hurda altında milyem tespiti
Hurda alımında damgaya güvenilmez, çünkü:
- Lehim noktaları genellikle daha düşük ayarlıdır.
- Taş yuvaları ve klipsler farklı alaşım içerebilir.
- Aşınma ve önceki tamirler ayarı değiştirmiş olabilir.
- Damga hiç olmayabilir ya da yanlış olabilir.
Bu yüzden hurda alımında ayar tespiti yapılır ve ölçülen gerçek milyem üzerinden hesap kurulur. Damgası 22 ayar olan bir ürünün gerçek ayarı 890 milyem çıkabilir; aradaki 26 milyemlik fark, 50 gramlık bir alımda 1,3 gram has demektir.
Kenar durumlar: milyem hesabının tek başına yetmediği yerler
Milyem × gram formülü, ürünün tamamı tek alaşımdan olduğunda çalışır. Bu varsayım tezgâhta sık bozulur.
Taşlı ve mineli ürünler. Milyem yalnızca metale uygulanır. Taşın, minenin ya da içi dolgu maddesinin gramı brüt ağırlıktan düşülmeden hesap kurulamaz. Yukarıdaki örnekte 0,55 gramlık taşı düşmeseydiniz, alım milyeminiz üzerinden (0,55 × 0,722) yaklaşık 0,40 gram has fazla ödemiş olurdunuz: varsayımsal fiyatla tek bir yüzükte 1.630 TL.
Saatler ve mekanizmalı parçalar. Altın kasalı saatte mekanizma, cam ve toka farklı metallerdir. Sökülmeden yapılan tartıya milyem vermek, altın olmayan ağırlığa altın parası ödemektir.
Kaplama ürünler. Kaplamada altın mikron seviyesindedir; gram üzerinden anlamlı bir milyem karşılığı yoktur. Düşük de olsa milyem vermek, ürünü altın kabul etmektir.
Külçe ve rafine ürünler. Külçelerde 995, 999,9 gibi değerler görürsünüz; milyem hesabı işler ama sonuç 1000'e çok yakındır, asıl belirleyici belge ve ambalaj bütünlüğüdür (külçe mi ziynet mi).
Ziynet ve darphane ürünleri. Çeyrek, yarım, tamda milyem tartışılmaz; gramaj ve ayar standarttır, fiyat ürün üzerinden konuşulur (gramajlar).
Altın dışındaki metaller. Gümüşte 925, platinde 950 aynı mantıkla okunur; ama bu metallerin fiyat referansı ve fire davranışı farklıdır, altın tablosunu doğrudan uygulayamazsınız. Ayrıntısı gümüş, platin ve paladyum yazımızda.
Milyem hesabında sık yapılan hatalar
- Milyemi yüzde sanmak. 916 milyem %91,6'dır; %916 değil. Ondalığa çevirirken 1000'e bölünür.
- İşçilik milyemini has stoğuna eklemek. 940'tan sattığınız malın has karşılığı hâlâ 916'dır. Aradaki 24 milyem kârdır, stok değildir.
- Farklı ayarları ortalamak. 22 ve 14 ayar kalemlerin gramlarını toplayıp ortalama milyem uygulamak ciddi sapma üretir. Her kalem kendi milyemiyle hesaplanmalıdır.
- Ara değerleri yuvarlamak. 905 milyemi 900'e yuvarlamak küçük görünür ama 1 kilogramlık işlemde 5 gram has fark eder.
- Alım milyemini toplam grama uygulamak. Üç kalemi tartıp "29,45 gram, 888'den alalım" demek, 14 ayar kolyeyi 22 ayar fiyatından almaktır.
- Taşı brütten düşmemek. Brüt ağırlıkla hesap yaparsanız taş gramına altın bedeli ödersiniz; bu hata her zaman sizin aleyhinize işler.
- Milyem farkını fire yerine saymak. Alım milyemindeki 20 milyemlik indirim hem fireyi hem kârı kapsıyorsa, kârınız sandığınızın altındadır. Fireyi ayrı kalem tutun.
- Farklı gün fiyatlarını aynı hesapta karıştırmak. Sabah 4.100'den alıp öğleden sonra 4.140'tan sattıysanız kârı TL farkından okumak yanıltır; has cinsinden ölçün.
Tezgâh seviyesinde pratik: milyem günlük işte nasıl kullanılır?
Milyem bilgisi tek işlemde değil, tekrar eden bir düzende para kazandırır. Günlük akışta şu sıra işler:
| Adım | Ne yapılır | Atlanırsa ne olur |
|---|---|---|
| 1. Tartım | Brüt gram 0,01 hassasiyetle ölçülür | 0,05 g sapma, 20 işlemde 1 grama yaklaşır |
| 2. Ayrıştırma | Taş, mine, metal dışı parça düşülür | Taş kadar altın bedeli fazla ödenir |
| 3. Ayar tespiti | Damga değil, ölçüm esas alınır | Her alımda eksik has girer |
| 4. Alım milyemi | Fire + kâr payı düşülür | Fire karşılanmaz, rafinede zarar çıkar |
| 5. Kayıt | Kalem bazında gram + milyem + has | Hangi ayarın kazandırdığı görülmez |
| 6. Kapanış | Has pozisyonu kasayla karşılaştırılır | Eksik/fazla haftalar sonra fark edilir |
En çok atlanan adımlar 5 ve 6'dır: ilk dördü müşteri karşısında zaten yaparsınız, son ikisi dükkân kapandıktan sonraya kalır. Kaydı işlemle aynı anda tutmazsanız akşam hatırlamaya çalıştığınız milyem değerleri tahmine dönüşür. Gün sonu disiplini için gün sonu kasa kapanışı yazımıza bakın.
Milyemi stokta doğru taşımak
Bir malı 940'tan sattığınızda stoktan 916 milyemlik mal çıkar; 24 milyemlik fark kasaya kâr olarak girer. Bu ayrımı yapmazsanız stoğunuz olduğundan yüksek görünür, kârınız hiçbir yerde görünmez. Ay sonunda "sayımda eksik var" dediğiniz gram, çoğu zaman kâra yazılmamış milyem farkıdır (stok takibi).
Pratik hesaplama
Milyem, has ve TL karşılığını elle hesaplamak yerine altın hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz. Ayar, gram ve güncel fiyatı birlikte değerlendirir.
Kendi varlığınızı ayar ve gram kırılımıyla izlemek için portföy takibi sayfasını kullanabilirsiniz.
Dükkânınızdaki tüm alım-satımların milyem ve işçilik kırılımıyla kayıt altına alınmasını istiyorsanız, kuyumcu programı rehberimize göz atın. Diğer tezgâh terimleri için kuyumcu terimleri sözlüğü hazır bir başvuru kaynağıdır.