Sahte altın tek bir testle değil, test zinciriyle anlaşılır: mıknatıs kaba elemeyi, yoğunluk ölçümü ilk ciddi filtreyi, mihenk taşı ve XRF ise ayar tahminini yapar. Kesin sonucu yalnızca yetkili bir ayar evi ya da darphane analizi verir. Evde yapılan hiçbir test tek başına kanıt değildir.

Yedi test: tek tabloda karşılaştırma#

Aşağıdaki tablo, hangi testin neyi ölçtüğünü ve nerede yanıldığını gösterir. Sıralama, evde yapılabilenden laboratuvara doğrudur.

Tablonun okunma biçimi önemlidir: hiçbir satır tek başına karar vermez. Üstteki testler ucuz ve hızlı olduğu için elemede kullanılır; alttakiler pahalı ve yavaş olduğu için yalnızca gerçekten şüphe varsa devreye girer.

1. Mıknatıs testi: yalnızca kaba eleme#

Altın mıknatısa yapışmaz. Ürün güçlü bir mıknatısa yapışıyorsa içinde demir ya da çelik vardır ve sonuç nettir: bu ürün altın değildir.

Sorun testin ters yönündedir. Yapışmaması hiçbir şey ispat etmez. Sahtecilikte en sık kullanılan pirinç, bakır, kurşun ve gümüş de mıknatısa yapışmaz. Yani mıknatıs testini geçen bir ürün hakkında öğrendiğiniz tek şey, "içinde demir yok" olur.

2. Yoğunluk (su taşırma) testi: evdeki en güçlü test#

Yoğunluk, kütlenin hacme oranıdır ve her metalin kendine özgü bir değeri vardır. Altın, günlük hayatta karşılaşılan metallerin neredeyse tamamından ağırdır; bu yüzden yoğunluk ölçümü evde yapılabilecek en anlamlı testtir.

Adım adım uygulama#

1. Ürünü hassas terazide tartın. En az 0,01 gram hassasiyet gerekir; mutfak terazisi bu iş için yeterli değildir.
2. Dereceli bir silindire (mezür) su koyun ve başlangıç seviyesini okuyun.
3. Ürünü ince bir iple sarkıtarak tamamen suya batırın. Ürün dibe değmemeli, yüzeyde hava kabarcığı kalmamalıdır.
4. Yeni seviyeyi okuyun. İki okuma arasındaki fark ürünün hacmidir. 1 mililitre = 1 cm³'tür.
5. Yoğunluğu hesaplayın: yoğunluk = kütle ÷ hacim.

İşlenmiş örnek#

ÖRNEK A: temiz sonuç
  Kütle:                        38,60 g
  Su seviyesi (önce):           40,0 mL
  Su seviyesi (sonra):          42,0 mL
  Hacim:              42,0 - 40,0 = 2,0 cm³
  Yoğunluk:           38,60 ÷ 2,0 = 19,30 g/cm³
  Yorum: saf altın bölgesinde (~19,3)

ÖRNEK B: aynı gram, şüpheli sonuç
  Kütle:                        38,60 g
  Su seviyesi (önce):           40,0 mL
  Su seviyesi (sonra):          43,3 mL
  Hacim:              43,3 - 40,0 = 3,3 cm³
  Yoğunluk:           38,60 ÷ 3,3 = 11,70 g/cm³
  Yorum: kurşun bölgesine yakın (~11,3); ciddi şüphe

ÖRNEK C: 22 ayar ürünün doğrulanması
  Kütle:                        35,50 g
  Hacim:                        2,0 cm³
  Yoğunluk:           35,50 ÷ 2,0 = 17,75 g/cm³
  Yorum: 22 ayar aralığıyla tutarlı, damgayla uyumlu

Örnek B'deki ürün aynı gramajda ama 1,65 katı hacim kaplıyor. Bu, içindeki metalin altından çok daha hafif olduğu anlamına gelir; gramaj doğru olsa bile ürün altın değildir.

Ayar düştükçe yoğunluk düşer#

Saf altına daha hafif metaller (bakır, gümüş, çinko) karıştıkça yoğunluk aşağı iner. Yaklaşık değerler:

Aralıkların olmasının sebebi, aynı ayarda farklı alaşım reçetelerinin kullanılabilmesidir: bakır ağırlıklı bir 18 ayar ile gümüş ağırlıklı bir 18 ayarın yoğunluğu birebir aynı değildir. Beyaz altında (nikel ya da paladyum içeren alaşımlar) değerler daha da kayar. Ayarın gram karşılığını nasıl çevirdiğinizi 22, 18 ve 14 ayar hesaplama yazımızda, milyem mantığını ise milyem hesaplama yazımızda anlattık. Elinizdeki ürünün gramına ve ayarına karşılık gelen has miktarını aşağıdaki araçla hesaplayabilirsiniz.

Testin geçersiz kaldığı durumlar da vardır: taşlı ürünlerde taş kendi hacmini eklediği için sonuç düşük çıkar, içi boş (kof) bilezik ve zincirlerde hava boşluğu hacmi şişirir, çok küçük gramajlı parçalarda ise hacim farkı okunamayacak kadar küçüktür.

Tungsten tuzağı: yoğunluk testinin kör noktası#

Tabloda dikkat çeken satır tungstendir. Saf altın yaklaşık 19,3 g/cm³, tungsten yaklaşık 19,25 g/cm³. Aradaki fark binde üç civarındadır ve evde yapılan hiçbir ölçüm bunu göremez.

Bu yüzden tungsten çekirdekli, üzeri altın kaplanmış bir ürün:

• mıknatıs testini geçer (tungsten manyetik değildir),
• yoğunluk testini geçer (fark ölçülemeyecek kadar küçüktür),
• mihenk taşı testini geçer (kazınan yüzey gerçekten altındır),
• XRF taramasını geçer (cihaz yalnızca yüzeydeki mikron mertebesinde katmanı okur).

Ayırt eden yöntemler laboratuvar tarafındadır: ses hızı iki metalde belirgin biçimde farklı olduğu için ultrasonik ölçüm çekirdeği yakalar; kesit alma ya da delme çekirdeği doğrudan gösterir; ayar evi analizi ise kesin sonucu verir.

Korunmanın en pratik yolu, yüksek gramajlı ürünü mühürlü ambalajında, sertifikasıyla ve tanınır bir üreticiden almaktır. Üretici farkının yeniden satışta ne anlama geldiğini darphane altını ile kuyumcu altını farkı yazımızda ele aldık.

3. Mihenk taşı ve asit testi#

Ürün siyah bir taşa (mihenk taşı) sürtülür, bıraktığı iz üzerine farklı derişimlerde asit damlatılır. İzin kaybolup kaybolmadığına ve rengine bakılarak yaklaşık ayar okunur. Kuyumculukta uzun süredir kullanılan, ucuz ve hızlı bir yöntemdir.

İki sınırı vardır. Birincisi, yalnızca yüzeyi okur: kalın kaplamalı bir üründe iz tamamen kaplamadan gelir ve sonuç gerçek çekirdeği yansıtmaz. Bu yüzden şüpheli ürünlerde eğe ile küçük bir çentik açılıp iç yüzeyden ikinci bir iz alınır. İkincisi, derişik asitle çalışılır; bu evde denenecek bir işlem değildir. Ürüne kalıcı iz bırakma ihtimali de vardır.

4. Ses ve tını testi#

Altın ürünler sert bir yüzeye ya da başka bir metale değdiğinde uzun ve berrak bir çınlama verir; kurşun ve düşük ayarlı alaşımlar daha kısa, daha boğuk bir ses çıkarır. Sikke ve külçede deneyimli bir kulak fark yakalayabilir.

Ancak sesi belirleyen şey yalnızca metal değildir: ürünün kalınlığı, biçimi ve nasıl tutulduğu tonu tamamen değiştirir. Karar kulağa kaldığı için test sübjektiftir ve tek başına hiçbir zaman gerekçe olmaz. Bir alt sınır testi olarak görülmelidir: ses tuhafsa diğer testlere geçilir, ses normalse hiçbir şey ispatlanmış olmaz.

5. Damga kontrolü#

Damga, üründeki ayarın üretici beyanıdır; bir ölçüm sonucu değildir. Türkiye'de yaygın olarak ayar bilgisi milyem sayısıyla vurulur:

Damgada bakılacaklar: rakamların düzgün ve net basılmış olması, üretici damgasının bulunması, damganın etrafında sonradan işlem görmüş izler olmaması. Bulanık, yamuk ya da kazınmış görünen bir damga tek başına şüphe sebebidir.

Buradaki asıl uyarı şudur: damga da taklit edilebilir. Sahte damga vurmak, ürünün tamamını altından yapmaktan çok daha ucuzdur. Damga, ürünün ne olduğunu değil, satıcının ne iddia ettiğini gösterir.

Bir de kaplama ürünlerin kısaltmaları vardır. GP (gold plated), GF (gold filled), HGE (heavy gold electroplate), RGP (rolled gold plate) gibi ekler ürünün kaplama olduğunu belirtir. Yanında 925 damgası varsa gövde gümüştür. Bu kısaltmalardan biri varsa ürün altın değildir; altın kaplamadır.

6. XRF cihazı#

XRF, ürünün yüzeyine X ışını gönderip geri dönen sinyalden element bileşimini okur. Tahribatsızdır, saniyeler içinde sonuç verir ve kuyumcuların büyük kısmında bulunur.

Zayıf noktası tektir ve önemlidir: yalnızca yüzeydeki çok ince katmanı okur. Kalın kaplamalı ya da tungsten çekirdekli ürünlerde cihaz gerçekten altın görür, çünkü baktığı yer gerçekten altındır. Bu yüzden yüksek gramajlı işlemlerde kesit yüzeyinden ikinci bir ölçüm istemek makul bir taleptir; ayrıntısını altın bozdururken dikkat edilmesi gerekenler yazısında ele aldık.

7. Ayar evi ve darphane analizi: kesin sonuç#

Şüphe ciddiyse yol burada biter. Yetkili ayar evi ve darphane laboratuvarları, üründen alınan küçük bir örneği eriterek ya da kimyasal yöntemlerle çözerek gerçek ayarı belirler. Bu analiz:

• yüzeyi değil ürünün gerçek bileşimini ölçer,
• kaplama, dolgu ve çekirdek hilelerini ayırt eder,
• yazılı ve belgelenebilir bir sonuç üretir.

Karşılığında ürünün küçük bir bölümü feda edilir ve işlem birkaç gün sürebilir. Bu yüzden her ürüne yapılmaz; ancak yüksek tutarlı işlemlerde, miras kalan belirsiz parçalarda ve satıcıyla anlaşmazlık durumlarında karar mercii burasıdır.

Damgasız altın ne demek?#

Damgasız ürün, üzerinde ayar bilgisi bulunmayan üründür. Sahte demek değildir. Damga şu sebeplerle bulunmayabilir:

• Ürün damga uygulamasının yaygınlaşmasından önce üretilmiştir.
• El yapımıdır ya da küçük atölye üretimidir.
• Yurt dışından gelmiştir ve farklı bir işaretleme sistemi kullanılmıştır.
• Damga, uzun kullanım ya da tekrarlanan parlatma sonucu aşınmıştır.
• Ürün onarım görmüş, damgalı bölüm kesilip çıkarılmıştır.

Ayarı nasıl belirlenir?#

Damga yoksa ayar tahmin edilmez, ölçülür. Sıra şudur: önce XRF ile hızlı bir tarama yapılır, gerekirse mihenk taşı ile doğrulanır, tutar yüksekse ya da sonuçlar çelişiyorsa ayar evi analizine gidilir. Kuyumcu bu ölçümü kendi riskini kapatmak için ister; olağan bir uygulamadır.

Satılabilir mi?#

Evet, damgasız ürün satılabilir. Ancak pratik sonuçları vardır:

• Ürün ayar tespitine girer; işlem uzar.
• Kuyumcu belirsizliği fiyata yansıtır ve genellikle daha temkinli bir milyem uygular.
• Ürün çoğu zaman standart ziynet gibi değil, hurda kategorisinde değerlenir. Fire hesabının nasıl işlediğini hurda altın alımı ve fire yazısında anlattık.

Altın alışverişinde sık dolandırıcılık yöntemleri#

Sahtecilik her zaman "altın olmayan metal" biçiminde gelmez. Uygulamada daha yaygın olan, gerçek altın üzerinden yapılan hesap oyunlarıdır.

Son satır en önemlisidir. Altın standart bir üründür ve fiyatı herkesin gördüğü bir referanstan türer. Piyasanın belirgin altındaki bir fiyat bir fırsat değil, bir uyarıdır: ya ürünün ayarı iddia edildiği gibi değildir, ya gramı eksiktir, ya da ürün baştan sahtedir. Karşılığı hesaplamak için hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

İnternetten altın alırken satıcı doğrulama listesi#

Ürünü elinize almadan yapılan alışverişte testlerin hiçbirini uygulayamazsınız. Bu yüzden doğrulama ürüne değil satıcıya kayar.

Sık yapılan hatalar#

• Tek testle karar vermek. Mıknatıs testini geçen ürüne altın demek en yaygın hatadır; o test yalnızca demir arar.
• Testi geçmeyi kanıt saymak. Testler sahteliği bulur, gerçekliği ispatlamaz. İkisi aynı şey değildir.
• Damgaya ölçüm muamelesi yapmak. Damga beyandır, sonuç değildir. Sahte damga vurmak sahte altın üretmekten kolaydır.
• Mutfak terazisiyle yoğunluk hesaplamak. 1 gram hassasiyetli terazi ve göz kararı su seviyesiyle bulunan yoğunluk hiçbir şey ölçmez.
• Taşlı üründe yoğunluk testine güvenmek. Taş kendi hacmini eklediği için sonuç her zaman düşük çıkar; bu sahtelik değil yöntem hatasıdır.
• Evde asitle test denemek. Derişik asit hem sağlık riski taşır hem de ürüne kalıcı zarar verebilir.
• Kaplama kısaltmalarını görmezden gelmek. Üzerinde GP ya da GF yazan ürün altın değildir; ne kadar iyi göründüğü sonucu değiştirmez.
• Belgesiz almak. Fatura, ürünün ne olarak satıldığının yazılı kaydıdır; sonradan itiraz etmenin tek dayanağıdır.

Ne yapmalı: pratik sıra#

1. Ürünü tartın ve damgayı okuyun. Bu iki bilgi olmadan hiçbir hesap kurulamaz.
2. Mıknatısla eleyin. Yapışıyorsa iş burada biter.
3. Yoğunluğu ölçün. Sonuç tablodaki ayar aralığına uyuyor mu, kurşun ya da pirinç bölgesine mi düşüyor bakın.
4. Kuyumcuda XRF taraması yaptırın. Ücretsiz ya da düşük maliyetlidir; yüzeysel olduğunu bilerek okuyun.
5. Tutar yüksekse ya da sonuçlar çelişiyorsa ayar evine gidin. Kesin cevap yalnızca oradadır.
6. Alım anında belgeyi alın. Gram, ayar ve tutar yazılı olmalıdır.

Sahte altından korunmanın en ucuz yolu, testlerden önce gelen bir alışkanlıktır: ürünü değil, önce satıcıyı doğrulamak. Doğrulanabilir bir satıcıdan, belgeyle, mühürlü ambalajında alınan ürün, yukarıdaki testlerin çoğunu gereksiz kılar.