Altın bozdurmak, alım kadar dikkat isteyen bir işlemdir, ama çoğu kişi satarken aldığından daha az araştırma yapar. Bu yazıda, altın bozdururken değer kaybetmemek için kontrol edilmesi gereken sekiz noktayı sıraladık.
1. Alış fiyatına bakın, satış fiyatına değil
Vitrindeki iki fiyattan sizi ilgilendiren alış fiyatıdır. Satarken kuyumcunun alış fiyatını alırsınız. Aradaki fark, makas olarak adlandırılır ve sabit bir oranı yoktur.
Makas bir "kesinti" değil, kuyumcunun işlem riskidir: ürün satılana kadar fiyat aleyhine dönebilir, rafinaja gidecekse maliyet doğar, vitrinde bekleyecekse sermaye bağlanır. Bu yüzden ürün tipine, gramaja ve günün oynaklığına göre değişir.
2. Tartımı izleyin
Tartım işleminin gözünüzün önünde yapılmasını isteyin. Dikkat edilecekler:
- Terazi sıfırlanmış olmalı.
- Ürün, tartım kabıyla birlikte tartılıyorsa kabın darası düşülmeli.
- Ekranda görünen değeri kendiniz de okuyun.
Bu, güvensizlik değil standart bir alışverişi doğru yapmaktır.
Lehim, klips ve yabancı madde
Bilezik kilidi, küpe klipsi ve lehim dikişleri çoğu zaman altın değildir ya da ürünün ayarından düşüktür. Kuyumcu bunları ya ağırlıktan düşer ya da milyemi aşağı çeker; ikisi de meşrudur. Kabul edilemez olan, aynı kalemin hem gramdan düşülüp hem milyemden ikinci kez indirilmesidir. Bu çift kesinti teklif kalem kalem yazıldığında görünür.
3. Ayar tespitini talep edin
Damganız 22 ayar olsa bile kuyumcu ayar tespiti yapabilir. Bu normaldir: lehim, klips ve aşınma gerçek ayarı düşürebilir. Ancak:
- Tespit yönteminin ne olduğunu sorun (mihenk, XRF vb.).
- Sonuç damganın belirgin şekilde altındaysa gerekçesini isteyin.
- İkna olmadıysanız başka bir kuyumcuda ikinci ölçüm yaptırın.
Ayar tespiti yöntemlerini ayrı bir yazıda ayrıntılandırdık.
4. Taşları hesaba katın
Taşlı ürünlerde toplam gram, altın gramı değildir. Kuyumcu taş ağırlığını düşer.
Örnek:
Toplam ağırlık: 8,40 g
Taş ağırlığı: -1,10 g
Altın gramı: 7,30 g
Değerli taşlar (pırlanta vb.) ayrıca değerlendirilebilir, ancak bu altın alım-satımından bağımsız bir işlemdir ve genellikle ayrı bir uzmanlık gerektirir. Zirkon gibi sentetik taşların kayda değer bir değeri yoktur.
Taşlar sökülmeden ayrı tartılamadığı için taş düşümü çoğu zaman tahminle yapılır; teklifler arasındaki en büyük sapma kalemi budur. Aynı bilezik için bir yerde 1,10 g, başka bir yerde 1,40 g düşülmesi olağandır ve tek başına yüzlerce liralık fark üretir.
5. Ürün tipinin farkını bilin
Aynı gramda iki ürün farklı fiyat alır:
| Ürün | Değerleme |
|---|---|
| Külçe / gram altın (ambalajlı) | En yakın fiyat |
| Ziynet altın | Standart, iyi fiyat |
| Düz bilezik | Ayar üzerinden |
| Taşlı ürün, kırık takı | Hurda değerinden |
İşçilik, sattığınızda geri gelmez. Bu, takının neden yatırım aracı olmadığının en somut kanıtıdır. Ayrıntısı için külçe ve ziynet karşılaştırmamıza bakabilirsiniz.
6. Zamanlamaya dikkat edin
Fiyat gün içinde sürekli değişir. Ayrıca:
- Hafta sonu ve tatillerde uluslararası piyasa kapalı olduğu için makas genişler.
- Yüksek oynaklık dönemlerinde kuyumcu riskini artırır, makas açılır.
- Kapanış saatine yakın işlemlerde bazı kuyumcular temkinli fiyat verir.
Acele bir ihtiyaç yoksa hafta içi, piyasanın açık olduğu saatlerde işlem yapmak genellikle daha avantajlıdır.
7. Birden fazla yerden fiyat alın
Standart ürünlerde (gram altın, ziynet) kuyumcular arası fark küçüktür. Ancak hurda, kırık takı ve taşlı ürünlerde fark ciddi boyuta ulaşabilir; çünkü her kuyumcunun rafinaj maliyeti ve fire hesabı farklıdır.
İki-üç yerden fiyat almak, özellikle yüksek gramajlı işlemlerde kayda değer kazanç sağlar.
8. Parça parça mı, toptan mı?
Birden fazla parça satacaksanız:
- Toptan satış genellikle biraz daha iyi fiyat alır (kuyumcunun işlem maliyeti düşer).
- Parça parça satış, nakit ihtiyacınız kadarını satıp gerisini elde tutmanızı sağlar.
Tamamını satmak zorunda değilseniz, ihtiyacınız kadarını satmak çoğu zaman daha akılcıdır. Kalan altın piyasada kalmaya devam eder.
Avantajları
- Tek pazarlık, tek tartım, tek makas: birim başına maliyet düşer
- Yüksek gramajda kuyumcu genelde daha dar makas verir
- İşlem biter, ikinci kez fiyat takibi gerekmez
Dikkat edilmesi gerekenler
- İhtiyaçtan fazlasını bozdurursanız altın pozisyonunuz kapanır
- Fiyatın o günkü seviyesine tamamen bağlı kalırsınız
- Ayrı değerlendirilmesi gereken parça (sertifikalı ürün, eski sikke) varsa toplu fiyatın içinde erir
İşlenmiş örnek: taşlı bileziğin karşılığı
Maddeleri tek hesapta birleştirelim. Aşağıdaki fiyat varsayımdır; kendi hesabınızda o günün alış fiyatını kullanın.
VARSAYIM: has altın (1000 milyem) alış fiyatı 4.000 TL/g
Ürün: 22 ayar taşlı bilezik
1) Toplam tartım 8,40 g
2) Taş düşümü -1,10 g
Net altın gramı 7,30 g
3) Ayar tespiti: 22 ayar -> 916 milyem
4) Has karşılığı 7,30 x 0,916 = 6,687 g has
5) Brüt karşılık 6,687 x 4.000 = 26.748 TL
6) Alış marjı %3 = -802 TL
------------------------------------------------
Elinize geçen (yaklaşık) 25.946 TL
Satırların anlamı:
- 1-2. Tartım brüttür; ödeme net altın gramı üzerinden yapılır.
- 3. 22 ayar, 916 milyem demektir (22/24). Bkz. milyem hesaplama ve 22-18-14 ayar hesaplama.
- 4. Net gram × milyem = has karşılığı; kuyumcunun defterinde her ürün bu ortak birime çevrilir (has altın nedir).
- 5-6. Has gram × has alış fiyatı brüt karşılığı verir, alış marjı bundan düşülür. Hurdada bu marj rafinaj firesini de kapsar.
Aynı hesabı hesaplama aracımızla yapabilir, pozisyonunuzu portföy sayfasından izleyebilirsiniz.
Aynı ürün, üç farklı teklif
Aynı bilezik için üç teklif aldığınızı varsayalım. Fiyat varsayımı aynı (4.000 TL/g has); değişen tek şey uygulanan kalemler:
| Kalem | Kuyumcu A | Kuyumcu B | Kuyumcu C |
|---|---|---|---|
| Brüt tartım | 8,40 g | 8,40 g | 8,40 g |
| Taş düşümü | 1,10 g | 1,40 g | 1,10 g |
| Net altın gramı | 7,30 g | 7,00 g | 7,30 g |
| Uygulanan milyem | 916 | 916 | 880 |
| Has karşılığı | 6,687 g | 6,412 g | 6,424 g |
| Alış marjı | %3 | %3 | %2 |
| Ödenen (varsayımsal) | 25.946 TL | 24.879 TL | 25.182 TL |
Tablodan çıkan üç sonuç:
- En düşük marjı veren, en yüksek ödemeyi yapmıyor. C marjı %2'ye çekmiş ama milyemi 880'e düşürdüğü için A'nın altında kalıyor. "Kaç yüzde kesiyorsunuz?" sorusu tek başına hiçbir şey ölçmez.
- En büyük sapma taş düşümünde. A ile B arasındaki 1.067 TL'lik farkın neredeyse tamamı 0,30 gramlık taş tahmini farkından geliyor.
- Fark gramajla büyür. 8 gramda bin lira olan sapma, 80 gramlık bir hurda partisinde on katına çıkar.
Sık yapılan hatalar
- Satış fiyatını referans almak. Teklifi satış fiyatıyla kıyaslarsanız her yer "düşük veriyor" görünür ve karşılaştırmayı bırakırsınız. Doğru referans o günün alış fiyatıdır.
- Ambalajı açmak. Ambalajlı gram altın en yakın fiyattan alınır; ambalajı yırtılmış aynı ürün ayar tespitine girer, hurdaya yaklaşır. Açmak gramı değil fiyatı değiştirir.
- Kırık takıyı önce tamir ettirmek. Tamir işçiliği satışta geri gelmez; ürün hurda değerlenecekse bu masraf doğrudan zarardır.
- Telefondaki fiyatı bağlayıcı saymak. O rakam ürün görülmeden söylenir; tezgâhta taş düşümü ve milyem netleşince düşebilir.
- Sadece toplam TL'yi not almak. İki teklif aynı toplamı verse bile birinde taş düşümü fazla, diğerinde milyem düşük olabilir.
- Tartımı görmediğiniz yerde yaptırmak. Ürün arka odaya götürülüp "7 gram çıktı" denirse itiraz edecek veriniz kalmaz.
- Aceleyle bozdurup ertesi gün geri almak. Satıp geri almak makası iki kez ödemektir: alış fiyatından satar, satış fiyatından alırsınız.
- Kimlik istenmesini pazarlık konusu yapmak. Kimlik tespiti kuyumcunun inisiyatifinde değildir; tartışmak işlemi yalnızca uzatır (ayrıntısı aşağıda).
Kenar durumlar: kural ne zaman farklı işler?
Yukarıdaki maddeler standart ziynet ve hurda içindir. Bazı ürünlerde hesap farklı yürür:
| Durum | Standart kuraldan farkı |
|---|---|
| Nümizmatik değeri olan eski sikke | Altın değeri tabandır, koleksiyon değeri üzerine çıkabilir; hurdaya vermeden ayrı değerlendirme isteyin. |
| Altın kaplama / dolgu ürün | Yüzey altın, gövde başka metaldir; XRF yanıltır, kesit ölçümü gerekir. |
| Diş altını, sanayi artığı | Alaşım standart dışıdır; rafinaj öncesi kesin ayar verilemez, fiyat temkinli olur. |
| Ortak mülkiyet / miras ürünü | Ödeme ve kayıt tek kişi adına yapılır; paylaşımı kuyumcu değil hak sahipleri çözer. |
| Bozdurma değil takas | Hesap iki bacaklıdır: eski ürünün alış karşılığı ile yeni ürünün satış fiyatı ayrı hesaplanır (takas işlemi). |
| Sertifikalı ambalajlı ürün | Ambalaj bütünse ayar tespiti genelde gerekmez; süreç kısalır, fiyat has fiyatına yaklaşır. |
Tutar büyükse: kimlik tespiti ve bağlantılı işlemler
Kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar MASAK bakımından yükümlüdür (Tedbirler Yönetmeliği md.4/1-(k)). Bozdurma anındaki karşılığı:
- İşlem tutarı ya da birbiriyle bağlantılı birden fazla işlemin toplam tutarı 185.000 TL veya üzerindeyse kimlik tespiti yapılır (md.5/1-(b)).
- Sürekli iş ilişkisi tesis ediliyorsa tutar gözetmeksizin kimlik tespiti yapılır (md.5/1-(a)).
- Şüpheli işlem bildirimini gerektiren durumlarda yine tutar gözetmeksizin kimlik tespiti yapılır (md.5/1-(d)).
Kritik ifade "birbiriyle bağlantılı birden fazla işlem"dir: aynı partiyi üç güne ya da üç fişe bölmek eşiğin altına inmenizi sağlamaz, yalnızca işlemi şüpheli görünür kılar. Ayrıntı için kimlik tespiti eşiği, bağlantılı işlemler ve bölme ve kuyumcular için MASAK yükümlülükleri yazılarına bakabilirsiniz.
Pratik sonuç: yüksek gramajlı işleme giderken kimliğinizi yanınızda bulundurun; kimlik istenmesi şüphe değil standart prosedürdür.
Tezgâhın diğer tarafı: kuyumcu bunu nasıl kaydeder?
Bozdurma, müşteri için tek bir işlem; kuyumcu için üç ayrı kayıt doğurur:
- Alış kaydı. Ürün brüt gram, taş düşümü, milyem ve has karşılığıyla kaydedilir. Bu kalemler yazılmazsa müşteri sonradan itiraz ettiğinde gösterilecek veri kalmaz.
- Stok/hurda hareketi. Ürün ya vitrine döner ya rafinaja gider. Fire parti bazında çıktığı için alış marjının fireyi karşılaması gerekir (hurda alımı ve fire).
- Ödeme ve belge. Vergi mükellefi olmayan kişiden alımda belge düzeni farklı işler (gider pusulası ne zaman düzenlenir).
Saray Altın panelinde bu adımlar aynı ekranda yürür: alışta brüt gram, milyem ve has karşılığı birlikte tutulur; çok parça geldiğinde toplu (sepet) alışla tek seferde kaydedilir; müşteri kartından cari takibi yapılır. Kayıtlar bulutta olduğu için tezgâhta telefondan girilen alış akşam bilgisayardan aynı hesapla görülür.
Kontrol listesi
Bozdurma anında yanınızda bulunmasında fayda olan bilgiler:
- Ürünün tahmini gramı (evde tartabiliyorsanız)
- Damgadaki ayar bilgisi
- Varsa sertifika ve orijinal ambalaj
- O günkü gram altın alış fiyatı (referans olarak)
Referans fiyatı bilmek, gelen teklifin makul olup olmadığını değerlendirmenizi sağlar. Güncel fiyatları ana sayfamızdan takip edebilir, elinizdeki ürünün yaklaşık değerini hesaplama aracımızla önceden hesaplayabilirsiniz.
Tezgâhta not alacağınız beş satır
Her tekliften şu satırları yazıp çıkın, ikinci ve üçüncü yerde aynısını doldurun:
Kuyumcu: ...................
Brüt tartım: .......... g
Taş düşümü: .......... g
Uygulanan milyem: ..........
Teklif edilen tutar: ......... TL
Özet
Altın bozdurmak, doğru hazırlıkla yapıldığında sürprizsiz bir işlemdir. Üç şeyi bilmek yeterlidir: kaç gram, hangi ayar, o günkü alış fiyatı. Gerisi bu üç rakamın çarpımıdır.
Teklifi değerlendirirken toplam TL'ye değil, o toplamı üreten kalemlere bakın: net altın gramı, uygulanan milyem, alış marjı. Bu üç kalem yazıya dökülmezse elinizde yalnızca birbirine benzeyen rakamlar kalır.