İkisi de altındır, ama aynı şey değildir: fiziki altın elinizde duran bir maldır, altın hesabı ise bankadaki gram cinsinden bir bakiyedir. Hangisinin size uyduğu tek bir kritere değil, altı ayrı kritere birden bakılarak çıkar. Bu yazı o altı kriteri karşılaştırır; kararı siz verirsiniz.

Önce tanımlar#

Fiziki altın, elinizde bulunan somut üründür: gram altın, külçe, çeyrek, bilezik. Değeri kimsenin taahhüdüne bağlı değildir; ürün sizdedir.

Altın hesabı (yaygın adıyla vadesiz altın mevduat hesabı), bankada gram cinsinden tutulan bir bakiyedir. TL yatırırsınız, banka o günkü altın satış kurundan hesabınıza gram yazar. Halk arasında kâğıt altın denmesinin sebebi budur: kasada duran bir ürün değil, kayıtta duran bir gram bakiyesidir.

Bu ayrım kozmetik değildir. Aşağıdaki altı kriterin tamamı, doğrudan "mal mı, kayıt mı?" farkından türer.

Altı kriterli karşılaştırma#

Şimdi her satırın altını dolduralım.

Erişim kolaylığı#

Altın hesabında alım-satım ekrandan yapılır; şubeye gitmek gerekmez. Buna karşılık işlem, bankanın kur verdiği saatlerle sınırlıdır. Hafta sonu, resmî tatil ve gece saatlerinde çoğu bankada işlem ya kapalıdır ya da sonraki iş gününe kuyruğa alınır.

Fiziki altında durum tersidir: kuyumcuya gitmek gerekir ama kuyumcular hafta sonu da açıktır. Cumartesi öğleden sonra doğan bir nakit ihtiyacında fiziki altın, hesap altınından daha erişilebilir olabilir.

Maliyet ve makas#

Her iki tarafta da alış-satış makası vardır: aldığınız fiyat ile satabileceğiniz fiyat aynı değildir. Farkın nasıl doğduğunu alış-satış makası yazımızda ayrıntılandırdık.

Fiziki tarafta makasın üzerine bir de işçilik ve üretim payı biner. Bu pay üründen ürüne çok değişir: gram altın ve külçede düşüktür, ziynette biraz daha yüksektir, takıda en yüksektir ve satarken geri gelmez. Ayrıntısı külçe mi ziynet mi karşılaştırmamızda var.

Hesap tarafında işçilik yoktur; maliyet bankanın kendi alış-satış kurları arasındaki farktan ibarettir. Bazı bankalarda ayrıca hesap işletim ya da işlem ücreti çıkabilir; bunu sözleşmeden teyit etmek gerekir.

Saklama riski#

Fiziki altının en somut dezavantajı budur. Evde saklamanın hırsızlık ve kayıp riski vardır; banka kiralık kasası bu riski azaltır ama yıllık ücreti vardır ve kasaya erişim yine mesai saatlerine bağlıdır. Seçenekleri ve pratik önlemleri altın saklama ve güvenlik yazımızda topladık.

Altın hesabında saklama sorunu hiç doğmaz. Bu, hesabın en net üstünlüğüdür.

Fiziki teslim imkânı#

Buradaki en yaygın yanlış inanış, "altın hesabındaki altını istediğim zaman fiziken alırım" varsayımıdır. Doğrusu şudur: fiziki teslim, hesabın otomatik bir özelliği değildir. Bir sonraki bölümde ayrıntılandırıyoruz.

Likidite#

Altın hesabı mesai içinde çok hızlıdır: satış emri verirsiniz, TL bakiyeniz aynı anda oluşur. Fiziki altında süreç daha uzundur; ürün tartılır, gerekirse ayar tespiti yapılır, taşlı üründe taş düşümü konuşulur.

Ancak likiditeyi yalnızca hız belirlemez, kabul çevresi de belirler. Çeyrek altını Türkiye'nin her yerinde her kuyumcu alır; hesap bakiyesini nakde çevirmek için o bankanın sistemine erişiminiz olmalıdır.

Karşı taraf riski#

Fiziki altın kimsenin borcu değildir; sizdedir. Altın hesabındaki bakiye ise bankanın kayıtlarındaki bir alacaktır. Türkiye'de mevduat sigortası ve düzenleyici denetim bu riski önemli ölçüde sınırlar; yine de yapı itibarıyla iki durum aynı değildir ve karşılaştırmada bu satırın atlanmaması gerekir.

Fiziki teslim: genel kural yok, değişken var#

Fiziki teslim şartları her bankada, hatta aynı bankanın farklı ürünlerinde farklıdır. Bu yüzden burada bir gram alt sınırı ya da ücret yazmıyoruz; yazılan her rakam sizin bankanızda yanlış olabilir. Bunun yerine sorulacak soruların listesi daha işe yarar:

Fiyat farkı nereden geliyor?#

Aynı gün, aynı gramda fiziki altın ile hesap altını arasında fiyat farkı görürsünüz. Bu fark dört kalemden oluşur:

Referans fiyatın kendisi ise ikisinde de aynı kaynaktan beslenir: ons altın ve döviz kuru. Bu zincirin nasıl işlediğini gram altın fiyatı nasıl belirlenir yazısında adım adım anlattık.

Bankadan mı, kuyumcudan mı altın alınır?#

Fiziki altın almaya karar verdiyseniz sıradaki soru kanaldır. İki kanalın farkı, fiyattan ibaret değildir:

Pratik sonuç: düzenli ve küçük tutarlı birikimde banka kanalı pratik olabilir; ürün çeşidi, pazarlık ve anında teslim öncelikliyse kuyumcu öne geçer. Üretici farkının yeniden satışta ne anlama geldiğini darphane altını ile kuyumcu altını farkı yazısında ele aldık.

İşlenmiş örnek: aynı bütçe, üç farklı yol#

Karşılaştırmayı somutlaştıralım. Aşağıdaki tüm fiyat ve oranlar temsilîdir; amaç hesabın nasıl kurulduğunu göstermektir, güncel piyasayı yansıtmak değil.

Varsayımlar:

• Has altın (1000 milyem) referans fiyatı: 4.000 TL/gram
• Bütçe: 200.000 TL
• 22 ayar bilezik: has karşılığı üzerine %10 işçilik ile satılıyor, kuyumcu geri alırken has fiyatının %3 altını veriyor
• Gram altın (sertifikalı): has fiyatının %1,5 üstünden alınıyor, %1 altından satılıyor
• Altın hesabı: banka satış kuru has fiyatının %1 üstü, alış kuru %1 altı
• Fiziki ürünler banka kiralık kasasında saklanıyor: yıllık 2.000 TL

Adım 1: Alımda ne kadar has ediniliyor?#

A) 22 ayar bilezik
   Has gram başına maliyet: 4.000 × 1,10 = 4.400 TL
   200.000 / 4.400            = 45,45 g has

B) Gram altın
   Has gram başına maliyet: 4.000 × 1,015 = 4.060 TL
   200.000 / 4.060            = 49,26 g has

C) Altın hesabı
   Has gram başına maliyet: 4.000 × 1,01  = 4.040 TL
   200.000 / 4.040            = 49,50 g has

Daha ilk adımda bilezik yolu, hesaba göre 4,05 gram has geride başlıyor. Bu farkın tamamı işçilik ve daha geniş makastan geliyor.

Bileziğin brüt gramı ne kadar olur?#

45,45 gram has, 22 ayar bilezikte 45,45 / 0,916 = yaklaşık 49,62 gram brüt ürün demektir. Vitrindeki gram ile defterdeki has gramın neden farklı olduğunu ve kendi ürününüzün karşılığını aşağıdan hesaplayabilirsiniz.

Adım 2: Bir yıl sonra nakde dönüş#

A) 45,45 g × (4.000 × 0,97 = 3.880 TL) = 176.346 TL
   Kiralık kasa gideri                 =  -2.000 TL
   Net                                 = 174.346 TL
   Has karşılığı: 174.346 / 4.000      =  43,59 g

B) 49,26 g × (4.000 × 0,99 = 3.960 TL) = 195.070 TL
   Kiralık kasa gideri                 =  -2.000 TL
   Net                                 = 193.070 TL
   Has karşılığı: 193.070 / 4.000      =  48,27 g

C) 49,50 g × (4.000 × 0,99 = 3.960 TL) = 196.020 TL
   Saklama gideri                      =       0 TL
   Has karşılığı: 196.020 / 4.000      =  49,01 g

Adım 3: Sonuç#

Aradaki 5,42 gramlık fark, temsilî fiyatla yaklaşık 21.680 TL'ye denk gelir. Üç okuma çıkar:

1. Farkın büyük kısmı ilk gün oluşur. Bilezikte ödenen işçilik, satarken geri gelmez. Bu bir "kayıp" değil, taktığınız ürünün bedelidir; ama birikim hesabına yazılırken görünmesi gerekir.
2. Saklama gideri sıralamayı değiştirmez. Kasa gideri sıfırlansa bile sonuçlar 44,09 / 48,77 / 49,01 gram olur; sıralama aynı kalır.
3. Hesabın avantajı maliyet tarafındadır, risk tarafında değildir. C seçeneğinin bir yıl boyunca elinizde tutabileceğiniz somut bir ürünü yoktur ve fiziki teslim şartları bankaya bağlıdır.

Hangi senaryoda hangisi?#

Soruyu "hangisi daha iyi" olmaktan çıkarıp somut duruma bağlayın:

Tablodaki hiçbir satır "diğerini alma" demiyor. Çoğu birikimci için pratik çözüm, ikisini birlikte kullanmak ve oranı ihtiyaca göre ayarlamaktır.

Sık yapılan hatalar#

Fiziki teslimi otomatik saymak. Hesap açarken "nasıl olsa isteyince alırım" varsayımı en yaygın hatadır. Teslim; ürün formu, alt gram sınırı, ücret ve şube şartlarına bağlıdır ve her hesapta bulunmaz.

Brüt gramla has gramı karıştırmak. 50 gramlık 22 ayar bilezik, 50 gram has değildir; yaklaşık 45,8 gram has içerir. Hesaptaki gram bakiyesiyle takıdaki brüt gramı yan yana koymak, fiziki tarafı olduğundan değerli gösterir.

Sadece kur farkına bakıp işçiliği unutmak. Fiziki tarafta asıl maliyet çoğu zaman makas değil, işçiliktir. Yukarıdaki örnekte bilezikle hesap arasındaki farkın büyük bölümü buradan geldi.

Saklama maliyetini hesaba katmamak. Kiralık kasa ücreti yıllık küçük bir kalem gibi görünür ama uzun vadede has karşılığı olarak birikir. Evde saklamak ise maliyeti sıfırlamaz, sadece parasal maliyeti riske çevirir.

Farklı anların fiyatlarını kıyaslamak. Sabahki banka kuru ile öğleden sonraki kuyumcu teklifini karşılaştırmak, piyasa hareketini "kanal farkı" sanmanıza yol açar. Karşılaştırma aynı anda yapılır.

Vergi ve belge tarafını sonraya bırakmak. Bireysel altın alım satımının vergisel sonucu, satışın niteliğine ve sıklığına göre değişir. Kişisel durumunuz için bireysel altın satışında vergi yazısına bakıp mali müşavirinize danışın.

Yüksek tutarda kimlik tespitini sürpriz saymak. Kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar MASAK bakımından yükümlüdür. İşlem tutarı ya da birbiriyle bağlantılı birden fazla işlemin toplam tutarı 185.000 TL veya üzerinde olduğunda kimlik tespiti yapılır; sürekli iş ilişkisi kurulmasında tutar gözetilmez. Bankalar da aynı Kanun kapsamında yükümlüdür. Kaynak: Tedbirler Yönetmeliği md.4 ve md.5.

Karar öncesi kontrol listesi#

Seçim yapmadan önce şu yedi satırı doldurun; cevaplar netleştiğinde karar çoğu zaman kendiliğinden çıkar:

1) Bu altına ne zaman dokunacağım?        ....................
2) Fiziken teslim almam gerekir mi?       ....................
3) Nerede saklayacağım, maliyeti ne?      ....................
4) Bankamın teslim şartları neler?        ....................
5) Kanalların bugünkü makası ne kadar?    ....................
6) Ürünün işçilik payı yüzde kaç?         ....................
7) Acil ihtiyaç hafta sonuna denk gelirse ....................

Kanalların makasını ve ürünün has karşılığını kendi rakamlarınızla hesaplamak için hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz. Toplam pozisyonunuzu tek yerde görmek isterseniz portföy sayfası maden ve döviz kalemlerinizi miktar ve alış fiyatıyla kaydeder, güncel fiyattan değerini gösterir; ancak bir kalemin fiziki mi yoksa banka hesabında mı durduğunu ayrı ayrı işaretlemez. Bu ayrımı kendi not düzeninizde tutmanız gerekir. İki tarafı ayrı ayrı izlemek toplam pozisyonu görmeyi zorlaştırır; nasıl tek tabloda toplanacağını altın portföyü nasıl takip edilir yazısında anlattık.

Özet#

Fiziki altın ile altın hesabı arasındaki seçim, getiri değil yapı seçimidir. Fiziki tarafta işçilik ve saklama ödersiniz, karşılığında karşı taraf riski taşımazsınız ve ürün her koşulda elinizdedir. Hesap tarafında bu maliyetler doğmaz, karşılığında bakiye bir kayıttır ve fiziki teslim şarta bağlıdır.

Kararı verirken tek bir soruyu netleştirin: bu altını gerektiğinde elimde tutmam gerekiyor mu, yoksa değerini taşıması yeterli mi? Cevap "elimde tutmalıyım" ise fiziki, "değerini taşısın yeter" ise hesap tarafı öne çıkar. İkisinin arasında kalıyorsanız, oranı bölmek de geçerli bir yoldur.