Gram altın hesaplama üç adımlık bir zincirdir: net gram × milyem = has karşılığı, ardından has karşılığı × gün fiyatı = TL değeri. Aradaki adımlardan biri atlanınca sonuç tezgâhta çıkan rakamı tutmaz; en sık atlanan adım da taş düşümü ile alış-satış fiyatı ayrımıdır.
Bu yazıda zinciri adım adım kuruyoruz. Aşağıdaki hesaplayıcıya gramı ve ayarı girerek aynı hesabı canlı fiyatla anında yapabilir, sonra da rakamın nasıl oluştuğunu okuyabilirsiniz.
Gram altın hesaplama formülü
Kuyumculukta bütün hesapların ortak paydası has altındır. Farklı ayarlardaki ürünleri karşılaştırabilmek, toplayabilmek ve fiyatlayabilmek için hepsi önce aynı birime çevrilir. O birim de saf altın karşılığı, yani hastır.
Formül şudur:
Net gram × Milyem = Has karşılığı (gram)
Has karşılığı × Gün fiyatı = TL değeri
Milyem, ayarın ondalık karşılığıdır: 22 ayar için 0,916, 18 ayar için 0,750, 14 ayar için 0,585. Milyemin nasıl türetildiğini ve neden 916 gibi yuvarlanmış değerler kullanıldığını milyem yazımızda ayrıntılı anlattık.
| Ayar | Milyem | 10 gramın has karşılığı |
|---|---|---|
| 24 (has) | 0,9999 | 9,999 gram |
| 22 | 0,916 | 9,160 gram |
| 21 | 0,875 | 8,750 gram |
| 18 | 0,750 | 7,500 gram |
| 14 | 0,585 | 5,850 gram |
| 8 | 0,333 | 3,330 gram |
Tablonun anlattığı tek şey şudur: aynı gram, farklı ayarda farklı altındır. 10 gram 22 ayar ile 10 gram 14 ayar arasında 3,31 gram has fark vardır. Terazide ikisi de 10 gram gösterir; değer olarak arada üçte birlik bir uçurum bulunur.
Adım adım: gramdan TL'ye
Zinciri gerçek bir ürün üzerinden yürütelim.
1. Brüt gramdan taş ve yabancı madde düşülür
Tartıda gördüğünüz ağırlık brüt ağırlıktır: altın, taş, kilit, lehim, cila, hepsi dâhildir. Hesaba giren ise yalnızca altındır.
Brüt ağırlık : 8,40 gram
Taş ağırlığı : 1,10 gram
Net altın : 8,40 − 1,10 = 7,30 gram
Taşı düşmeden yapılan hesap, olmayan altını hesaba katar. Zirkon veya renkli taş içeren ürünlerde bu fark tek başına yüzde on beşi bulabilir.
2. Ayar milyeme çevrilir ve has bulunur
Ürün 18 ayar olsun:
7,30 × 0,750 = 5,475 gram has
Bu rakam artık ürünün cinsinden bağımsızdır. 5,475 gram has, ister bilezikten ister külçeden gelsin aynı şeydir. Has kavramının neden bütün kuyumculuk hesaplarının ortak dili olduğunu has altın yazımızda ele aldık.
3. Has, gün fiyatıyla çarpılır
Son adımda has karşılığı, o günkü has altın fiyatıyla çarpılır. Aşağıdaki örnekte temsilî bir fiyat kullanıyoruz; gerçek rakam için yukarıdaki hesaplayıcıyı ya da ana sayfadaki canlı fiyat tablosunu kullanın.
Örnek gün fiyatı : 4.100 TL/gram (temsilî)
5,475 × 4.100 = 22.447,50 TL
Alış mı, satış mı: hangi fiyatla çarpacaksınız?
Ekranlarda her ürün için iki fiyat görürsünüz. Bu iki fiyat kuyumcunun bakış açısıyla yazılır ve sizin işleminizde ters çalışır:
| Siz ne yapıyorsunuz | Geçerli fiyat | Neden |
|---|---|---|
| Altın satıyorsunuz | Kuyumcunun alış fiyatı | Kuyumcu sizden alıyor |
| Altın alıyorsunuz | Kuyumcunun satış fiyatı | Kuyumcu size satıyor |
Yukarıdaki hesaplayıcı bu yüzden iki rakamı birden gösterir. En sık yapılan hata, satmaya giderken ekranda gördüğü satış fiyatıyla hesap yapıp tezgâhta daha düşük bir rakamla karşılaşmaktır. Aradaki farka makas denir ve ürün tipine göre değişir; alış-satış makası yazımızda hangi üründe ne kadar makas beklemeniz gerektiğini tablolarla anlattık.
İşçilik hesabın neresinde?
Hiçbir yerinde. İşçilik bir ağırlık değil, hizmet bedelidir; has hesabına katılmaz.
Pratikte şöyle işler: bir bilezik alırken has değeri + işçilik ödersiniz. Aynı bileziği sattığınızda karşınıza çıkan rakam yalnızca has değeridir. Ödediğiniz işçilik, ürün ikinci ele düştüğü anda büyük ölçüde silinir.
| Ürün tipi | İşçilik payı | Sattığınızda |
|---|---|---|
| Külçe / gram altın | Çok düşük | Neredeyse tamamı geri gelir |
| Ziynet (çeyrek, yarım, tam) | Düşük | Büyük bölümü geri gelir |
| Sade bilezik | Orta | Kısmen kaybedilir |
| Taşlı set, özel tasarım | Yüksek | Büyük ölçüde kaybedilir |
Bu tablo, "aynı gramda ürün neden farklı fiyatlanıyor" sorusunun da cevabıdır. Yatırım amacıyla alım yapıyorsanız işçilik payı düşük ürünlerin neden öne çıktığını külçe mi ziynet mi karşılaştırmamızda ele aldık.
Ziynet altınlarında hesap
Çeyrek, yarım ve tam altınlarda gram girmenize gerek yoktur; bunların gramajları standarttır ve piyasada adet üzerinden fiyatlanırlar. Yine de arkadaki mantık aynıdır: her ziynetin bir gramajı ve 0,916 milyemi vardır.
Eski ve yeni basım gramajlarının farkı ile ziynetlerin has karşılıkları çeyrek, yarım ve tam altın gramajları yazımızda tek tabloda toplanmıştır. Ziynet hesabında en çok yapılan hata, eski basım ile yeni basımı aynı gramajda saymaktır; aradaki fark tek üründe küçük görünür ama beş-on adette gözle görülür bir tutara ulaşır.
Ters hesap: elimdeki parayla kaç gram alırım?
Zincir ters yönde de çalışır:
Bütçe ÷ Gün fiyatı = Alınabilecek has gram
Burada dikkat edilecek nokta, satış fiyatını kullanmaktır; alırken geçerli olan fiyat odur. Ters hesabın ayrıntısını ve fiyatın nasıl oluştuğunu gram altın fiyatı nasıl belirlenir yazımızda açıkladık. Hızlı denemek için yukarıdaki hesaplayıcıya gram girip TL karşılığını izleyebilir ya da hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Sık yapılan beş hesap hatası
- Ayarı sormadan hesap yapmak. "20 gram altınım var" cümlesi tek başına bir değer bildirmez. 20 gram 22 ayar 18,32 gram has, 20 gram 14 ayar 11,70 gram has eder. Aradaki 6,6 gramlık belirsizlik tek üründe bile ciddi bir tutardır.
- Taşı düşmemek. Taşlı üründe brüt ağırlık üzerinden yapılan hesap her zaman gerçeğin üzerinde çıkar. Tezgâhta taşın nasıl düşüldüğünü izlemek hakkınızdır.
- Satarken satış fiyatını kullanmak. Yönü karıştırmak, hesabı doğrudan makas kadar yanıltır.
- İşçiliği yatırım sanmak. Ödenen işçilik satışta geri gelmez; ürünü "gram fiyatının üzerine ödediğim tutarla" değerlemek yanlış sonuç verir.
- Yuvarlanmış milyemi unutmak. Kuyumcular 14 ayar için genellikle 0,585 kullanır; matematiksel karşılık 0,5833'tür. Küçük görünen bu fark yüz gramlık işlemlerde gözle görülür hâle gelir. Ayarlar arası dönüşümü 22, 18 ve 14 ayar hesaplama yazımızda tek tek işledik.
Birikiminizi tek tek değil, toplu takip etmek
Tek bir ürünün hesabı yukarıdaki üç adımla biter. Elinizde farklı tarihlerde, farklı ayarlarda alınmış birden fazla ürün varsa iş değişir: artık soru "bu ürün kaç TL eder" değil, "toplam kaç gram hasım var ve maliyetimin neresindeyim" olur.
Bu hesabın nasıl kurulduğunu (ağırlıklı ortalama maliyet formülü ve farklı ürünleri has üzerinden tek tabloda birleştirme dâhil) altın portföyü nasıl takip edilir yazımızda adım adım anlattık. Aynı hesabı elle tutmak istemiyorsanız portföy takibi sayfasını kullanabilirsiniz.
Özetle
Gram altın hesaplama, ezberlenecek bir formülden çok atlanmaması gereken bir sıradır. Brüt ağırlıktan taş düşülür, kalan net gram milyemle çarpılıp has bulunur, has da işlemin yönüne uygun fiyatla çarpılır. İşçilik bu zincirin dışında, ayrı bir kalem olarak durur.
Bu sırayı bir kez oturttuktan sonra tezgâhta size söylenen rakamı doğrulamak birkaç saniyelik iştir. Yukarıdaki hesaplayıcı da tam olarak bunun için sayfanın başında duruyor.