Kuyumculukta iki dükkân aynı gramda mal tutuyor olabilir, ama sahip oldukları değer çok farklıdır. Çünkü kuyumculuğun asıl birimi gram değil, hastır. Bu yazıda has altının ne olduğunu ve nasıl hesaplandığını örneklerle anlatıyoruz.

Has altın ne demek?#

Has altın, bir altın parçasının içindeki saf altın miktarıdır. Elinizdeki 10 gramlık 22 ayar bir zincirin tamamı altın değildir; içinde dayanıklılık için katılmış bakır ve gümüş alaşımı da vardır. Has, bu alaşımı ayıklayıp geriye kalan saf altını verir.

Bu yüzden kuyumcular birbirleriyle konuşurken "kaç gram mal var" değil, "kaç has var" diye sorar. Gram, kabı da içerir; has, yalnızca özü ölçer.

Aynı gram, farklı has#

Girişteki iddiayı rakamla görelim. İki dükkânın da vitrininde toplam 100 gram mal var, ama ayar dağılımları farklı:

Aradaki fark 23,17 gram hastır. Has altın fiyatını varsayımsal olarak 4.100 TL kabul edersek bu, aynı gramaja sahip iki vitrin arasında yaklaşık 95.000 TL'lik değer farkı demektir. Gram sayısına bakıp "ikimiz de aynı yerdeyiz" demek bu yüzden yanıltıcıdır.

Ayar ve milyem ilişkisi#

Ayar, altının saflığını 24 üzerinden ifade eder. Milyem ise aynı saflığı binde olarak yazar. İkisi arasındaki geçiş basittir:

Milyem = (Ayar ÷ 24) × 1000

Tezgâhta işinize iki sütun yarar: 1 gram üründe ne kadar has vardır ve 1 gram has için kaç gram ürün gerekir?

Sağdaki sütun mal değişiminde işe yarar: 10 gram has borcunu 14 ayar malla kapatacaksanız 17,09 gram vermeniz gerekir, 22 ayarla kapatsanız 10,92 gram yeter. Ayarlar arası dönüşümün ayrıntısı 22, 18 ve 14 ayar hesaplama yazımızda.

Has hesabı: tek formül#

Hesabın tamamı tek satırdır:

Has = Gram × Milyem

Milyemi ondalık olarak yazarız: 916 milyem → 0,916.

Örnek 1 — 22 ayar bilezik#

18,60 gram, 22 ayar bir bilezik:

18,60 × 0,916 = 17,038 gram has

Örnek 2 — 14 ayar kolye#

7,20 gram, 14 ayar bir kolye:

7,20 × 0,585 = 4,212 gram has

Örnek 3 — Karışık stok#

Elinizde üç kalem var. Toplam has pozisyonunuzu bulmak için her kalemi kendi milyemiyle çarpıp toplarsınız:

Dikkat edin: toplam gram 85,80 ama toplam has 66,65. Aradaki 19,15 gramlık fark alaşımdır — dükkânın altın varlığı değildir. Stok listesini yalnızca gram üzerinden tutan bir kuyumcu, kendini olduğundan %29 daha zengin sanır.

Adım adım işlenmiş örnek: hurda alımı#

Gerçek bir alım genelde karışık gelir. Müşteri tezgâha üç parça bırakıyor: 22 ayar bilezik 14,80 gram, 14 ayar kolye 9,30 gram, 18 ayar taşlı yüzük brüt 6,10 gram (taş 0,90 gram).

Adım 1 — Taşı düşün. Taş altın değildir, has hesabına giremez.

Adım 2 — Her kalemi kendi milyemiyle çarpın. Ortalama milyem uydurmayın; her satır ayrı hesaplanır.

Adım 3 — Fire payını uygulayın. Hurda eritilirken kayıp verir ve dükkân bunu alım fiyatına yansıtır. Aşağıda fire varsayımsal olarak %2 alınmıştır; sizin oranınız farklı olabilir.

Adım 4 — TL karşılığını bulun. Has altın fiyatını da varsayım olarak 4.100 TL kabul ediyoruz.

Adım 1 — Taş düşümü
  Yüzük net altın: 6,10 - 0,90 = 5,20 gram

Adım 2 — Kalem kalem has
  Bilezik : 14,80 x 0,916 = 13,557 g has
  Kolye   :  9,30 x 0,585 =  5,441 g has
  Yüzük   :  5,20 x 0,750 =  3,900 g has
  --------------------------------------
  Brüt has toplamı        = 22,898 g has

Adım 3 — Fire payı (varsayım: %2)
  22,898 x 0,98           = 22,440 g has

Adım 4 — TL karşılığı (varsayım: has 4.100 TL)
  22,440 x 4.100          = 92.004 TL

En kritik adım birincisidir. Taşı düşmeseydiniz yüzük 6,10 × 0,750 = 4,575 gram has görünecek, kayda 0,675 gram olmayan has girecekti; varsaydığımız fiyatla tek alımda yaklaşık 2.768 TL fazla ödeme demektir. Günde birkaç taşlı parça alan bir dükkânda bu ay sonunda yekûn tutar.

Fire ve ayar tespitini hurda altın alımı ve fire yazımızda ele aldık.

Ters hesap: has'tan grama#

Bazen tersi gerekir. Elinizde 50 gram has var ve bunu 22 ayara çevirseniz kaç gram mal eder?

Gram = Has ÷ Milyem

50 ÷ 0,916 = 54,585 gram

Bu hesap özellikle hurda altın alımında ve toptancıyla mal değişiminde kullanılır.

Ziynet altınlarının has karşılığı#

Ziynet altınlar 22 ayardır, ancak ziynet ve ata (meskûk) serilerinin gramajları farklıdır. Bu ayrım sık karıştırılır:

Bir tam ziynet altının has karşılığı:

7,02 × 0,916 = 6,430 gram has

İşçilik has hesabına girer mi?#

Girmez. İşçilik, altının kendisi değil; ona harcanan emeğin bedelidir. Bir bileziği 22 ayar üzerinden alırken 916 milyem üzerinden has hesaplarsınız, ama satarken müşteriden işçilik de talep edersiniz.

Uygulamada kuyumcular işçiliği çoğu zaman milyem farkı olarak ifade eder: örneğin bir ürünü "940 milyemden" satmak, 916'lık has değerinin üstüne yaklaşık 24 milyemlik işçilik eklemek anlamına gelir. Bu pratik yöntem hızlıdır, ancak kaydı tutarken has ile işçiliği ayrı satırlarda tutmak gerekir — aksi halde dükkânın altın pozisyonu olduğundan büyük görünür.

Milyem üzerinden işçilik hesabını ayrı bir yazıda örneklerle ele aldık.

TL karşılığını bulmak#

Has miktarını bulduktan sonra TL karşılığı basittir:

Tutar = Has × Güncel has altın fiyatı

Örneğin 17,038 gram has ve has altın fiyatı 4.100 TL ise:

17,038 × 4.100 = 69.856 TL

Buna işçilik ve kuyumcunun makası eklenerek nihai satış fiyatı oluşur. Alış ile satış arasındaki bu farkın nasıl kurulduğunu alış-satış makası yazımızda anlattık.

Kenar durumlar: formül ne zaman farklı işler?#

"Gram × milyem" formülü, elinizdeki parçanın tamamı beyan edilen ayarda altın olduğunda doğru sonuç verir. Tezgâhta bu varsayımın bozulduğu durumlar vardır:

Taşlı ürünler. Taş, ağırlığa girer ama altına girmez. Brüt gramla hesap yapmak doğrudan zarar yazar. Taş sökülemiyorsa tartıya değil, ürünün taş kartına ya da imalatçının verdiği net altın gramına bakın; ikisi de yoksa taşlı parçayı hurda olarak değil, ürün olarak kayda alın.

Farklı ayarda parçalar taşıyan ürünler. Bazı bileziklerin kilidi, bazı kolyelerin klipsi ürünün gövdesinden farklı bir malzemeden yapılır. Terazi bu parçayı da tartar, ama has karşılığı gövdeyle aynı değildir. Ağır kilitli parçalarda bu fark küçük değildir.

Kaplama ve dolgu ürünler. Üzerinde ayar damgası benzeri bir işaret olsa bile kaplama üründe has karşılığı sıfıra yakındır. Tartıp milyemle çarpmak burada tamamen hatalı sonuç üretir; şüpheli parçada ayar tespiti yapılmadan alım kaydı açmayın.

İthal ve farklı standarttaki ayarlar. Yurt dışı kökenli ürünlerde 21 ayar (0,875) ya da 9 ayar (0,375) gibi ülkemizde alışılmadık ayarlarla karşılaşırsınız. Formül aynıdır, sadece milyemi doğru seçmeniz gerekir — 21 ayarı alışkanlıkla 22 sanmak her 100 gramda 4,1 gram has hatası demektir.

Külçe saflıkları. Külçe altın 995 ya da 999,9 saflıkta olabilir. 100 gramlık 995 külçe 99,50 gram has, 999,9 külçe ise 99,99 gram has taşır. İkisini aynı satıra "100 gram külçe" diye yazarsanız kayıtta 0,49 gramlık sistematik sapma oluşur.

Altın dışındaki kıymetli madenler. Gümüş, platin ve paladyumda da milyem mantığı çalışır, ama sonuç "has altın" değildir. Bu kalemleri ayrı bir birimde takip edin; altın hasına ekleyerek toplamayın. Ayrıntı için gümüş, platin ve paladyum yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar#

Ortalama milyem uydurmak. "Karışık hurda, ortalamadan 700 tutalım" demek pratik görünür. 22 ayar ağırlıklı bir partide bu, müşteriye eksik ödeme yapmanıza; 14 ayar ağırlıklı bir partide kendi cebinizden ödemenize yol açar. Her kalem kendi milyemiyle hesaplanır, toplama sonra gidilir.

Has ile işçiliği tek rakamda birleştirmek. Ürünü "940 milyemden" satıp kayda da 940 yazarsanız, dükkânın altın pozisyonu her satışta biraz daha şişer. Gün sonunda sistemde olmayan altını satmaya çalışırsınız.

Ziynet ile ata altını ayırmamak. İki serinin gramajları farklıdır; kayıtta tür yazılmazsa fark her adette birikir ve sayım tutmaz. Gramaj tablosunun tamamı çeyrek, yarım ve tam altın gramajları yazımızda duruyor.

Ondalıkları erken yuvarlamak. Kalem başına 0,916'yı 0,92'ye yuvarlamak 100 gramlık bir partide 0,4 gram has sapma yaratır. Ara hesaplarda tam değeri kullanın, yuvarlamayı yalnızca son satırda yapın.

TL üzerinden stok tutmak. Fiyat değiştiği anda geçmiş kayıtlarınız kıyaslanamaz hale gelir. Dün 100.000 TL'lik stoğun bugün 105.000 TL görünmesi mal aldığınız anlamına gelmez; sadece fiyat oynamıştır.

Emanet ve borcu gramla kaydetmek. Müşteriden 22 ayar 20 gram emanet aldıysanız, bunu 20 gram olarak değil 18,320 gram has olarak da kayda geçirin. İade sırasında farklı ayarda mal verilmesi gerekirse hesap ancak has üzerinden doğru kapanır.

Neden has üzerinden kayıt tutmalısınız?#

Altın fiyatı gün içinde birkaç kez değişir. Kayıtlarınızı TL üzerinden tutuyorsanız, dünkü rakamla bugünkü rakamı karşılaştırmak anlamsızdır. Has üzerinden tutuyorsanız:

• Stok pozisyonunuz fiyattan bağımsız sabittir.
• Kâr/zararınızı gram cinsinden ölçersiniz — gerçek performans budur.
• Borç ve emanet kalemleri fiyat değişse de doğru kalır.

Tezgâh seviyesinde pratik#

Has hesabını bilmek yetmez; günlük akışa oturması gerekir. Uygulamada işe yarayan birkaç alışkanlık:

Kayıt açarken şu alanları boş bırakmayın. Bir kalemin has değeri, aşağıdaki alanlardan biri eksik olduğunda sonradan geriye dönük hesaplanamaz hale gelir:

Terazi hassasiyetiyle ondalık düzeyinizi eşleştirin. 0,01 gram tartan bir terazide has değerini üç ondalıkla tutmak yeterlidir. Daha fazla hane sahte hassasiyet üretir, daha azı yuvarlama farkını biriktirir.

Gün sonunu has denklemiyle kapatın. Açılış has + alınan has − satılan has = kapanış has. Bu denklem tutmuyorsa gün içinde bir kalem eksik ya da yanlış ayarla girilmiştir; TL kasası tutuyor olsa bile arayın. Gün sonu kasa kapanışı yazımızda bu kontrolün adımlarını anlattık.

Borç ve emaneti has cinsinden yürütün. Taksitli altın borcunda ödeme günü fiyat farklı olacaktır; alacağınız sabit kalsın istiyorsanız bakiyeyi has olarak tutmanız gerekir. Bu mantığın uygulanışını kuyumcu borç defteri yazımızda bulabilirsiniz.

Stok sayımını gram değil has üzerinden yapın. Sayımda gram tutup has tutmayan bir liste, ayar hatası olduğunu haber vermez. İki toplamın birlikte kontrol edilmesi, yanlış ayar girilen kalemi doğrudan işaret eder. Sayım düzeninin tamamı için kuyumcuda stok takibi yazımıza bakabilirsiniz.

Saray Altın'ın kuyumcu panelinde stok, satış, alış, emanet ve borç kalemleri bu şekilde tutulur: her kaleme ayar ve gram girersiniz, has karşılığı ve toplam pozisyon otomatik hesaplanır. Aynı hesabı iOS, Android ve web'de açtığınızda veriler aynıdır.

Hızlı hesap#

Elle hesap yapmak yerine güncel fiyatlarla anında sonuç almak isterseniz altın hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz. Ayar, gram ve tür seçtiğinizde has karşılığını ve TL tutarını birlikte gösterir.

Kendi altın varlığınızı has bazında izlemek istiyorsanız portföy takibi sayfası aynı hesabı kalem kalem tutar.

Dükkânınızın tüm stoğunu has bazlı takip etmek istiyorsanız, kuyumcu programının nasıl kurulacağını anlattığımız rehbere göz atın.