Kuyumcuda en sık karşılaşılan hesap, farklı ayarlardaki ürünlerin değerini bulmaktır. Formül her ayar için aynıdır; değişen tek şey milyem katsayısıdır. Bu yazıda üç yaygın ayar için hesabı adım adım gösteriyoruz.

Milyem tablosu#

Milyem ve ayar ilişkisinin ayrıntısı için milyem yazımıza bakabilirsiniz.

Temel formül#

Has = Gram × (Milyem ÷ 1000)

TL değeri = Has × Güncel has altın fiyatı

Aşağıdaki örneklerde has altın fiyatını 4.128 TL kabul ediyoruz. Bu rakam yalnızca hesabı somutlaştırmak için seçilmiş bir varsayımdır; gerçek işlemde o anki piyasa fiyatını kullanmanız gerekir.

22 ayar hesabı#

22 ayar, Türkiye'de bilezik, künye ve ziynet altınlarda en yaygın ayardır.

Örnek: 18,60 gram bilezik#

Has     = 18,60 × 0,916 = 17,038 gram
TL değer = 17,038 × 4.128 = 70.333 TL

Bu, ürünün ham altın değeridir. Kuyumcudaki satış fiyatı buna işçilik ve makas eklenerek oluşur.

18 ayar hesabı#

18 ayar, yüzük, küpe ve taşlı ürünlerde yaygındır. Daha sert olduğu için taş tutmaya elverişlidir.

Örnek: 9,40 gram yüzük#

Has     = 9,40 × 0,750 = 7,050 gram
TL değer = 7,050 × 4.128 = 29.102 TL

14 ayar hesabı#

14 ayar, ince zincir ve hafif takılarda tercih edilir. Dayanıklıdır ve maliyeti düşüktür.

Örnek: 12,80 gram zincir#

Has     = 12,80 × 0,585 = 7,488 gram
TL değer = 7,488 × 4.128 = 30.911 TL

Aynı gram, farklı ayar: değer nasıl değişir?#

Ayar farkının cebinizdeki karşılığını görmenin en hızlı yolu, gramı sabit tutup ayarı değiştirmektir. Aşağıdaki tabloda 10 gram sabit tutulmuş, has altın fiyatı yine 4.128 TL varsayılmıştır:

Buradaki kritik gözlem şudur: 22 ile 21 ayar arasındaki fark küçüktür ve gözle ayırt edilmesi zordur, ama 22 ile 14 arasındaki fark aynı gramda üçte birden fazladır. Bu yüzden alım tarafında en pahalı hata ayarı yanlış okumaktır, gramı yanlış tartmak değil. 0,05 gramlık tartı sapması birkaç yüz lira, bir ayar basamağı atlaması on binlerce lira eder.

Karışık koleksiyonun toplam değeri#

Elinizde farklı ayarlarda ürünler varsa, her birini kendi milyemiyle hesaplayıp has üzerinden toplarsınız:

Toplam TL değeri = 34,726 × 4.128 = 143.349 TL

Kritik nokta: Toplam gram 45,00 ama has 34,726. Gram üzerinden 22 ayar varsayarak hesap yapsaydınız 41,22 gram has çıkardınız — %18'lik hata.

İşlenmiş örnek: hurda alımında baştan sona hesap#

Yukarıdaki örnekler tek kalemliktir. Gerçek bir tezgâh işlemi ise genellikle karışık gelir: farklı ayarlar, taşlı bir ürün ve fire. Aşağıda bir hurda alımını adım adım hesaplıyoruz.

Senaryo: Müşteri üç parça getiriyor. 24,30 gram 22 ayar bilezik, 8,70 gram 14 ayar zincir, 6,10 gram brüt 18 ayar taşlı yüzük (taş ağırlığı 0,85 gram). Has altın fiyatı 4.128 TL, eritme firesi %2 varsayılıyor. Fire oranı ürünün cinsine, lehim miktarına ve çalıştığınız atölyeye göre değişir; buradaki %2 de bir varsayımdır.

ADIM 1 — Her kalemi kendi ayarıyla hasa çevir
  Bilezik : 24,30 × 0,916            = 22,259 g has
  Zincir  :  8,70 × 0,585            =  5,090 g has
  Yüzük   : (6,10 − 0,85) × 0,750    =  3,938 g has
            └ önce taş düşüldü: 5,25 g net altın

ADIM 2 — Has toplamını al
  Toplam has = 22,259 + 5,090 + 3,938 = 31,287 g

ADIM 3 — Fireyi düş (%2 varsayım)
  Fire        = 31,287 × 0,02        =  0,626 g
  Net has     = 31,287 − 0,626       = 30,661 g

ADIM 4 — TL karşılığını bul
  Ödenecek    = 30,661 × 4.128       = 126.569 TL

Şimdi aynı işlemi yaygın bir kısayolla yapalım: üç parçanın brüt gramını toplayıp hepsine 22 ayar uygulayalım.

KISAYOL (HATALI)
  Brüt toplam = 24,30 + 8,70 + 6,10  = 39,10 g
  Sanılan has = 39,10 × 0,916        = 35,816 g

  Fark        = 35,816 − 31,287      =  4,529 g has
  TL karşılığı=  4,529 × 4.128       = 18.696 TL

Tek bir işlemde, üç parçalık küçük bir alımda 18.696 TL'lik sapma çıkıyor — üstelik fireyi hiç hesaba katmadan. Hatanın kaynağı üç yerde birden: zincirin 22 değil 14 ayar olması, yüzüğün 18 ayar olması ve taşın gramın içinde bırakılması.

Fire, tespit ve ikinci el üründe damga güvenilirliği konusunu hurda alımı yazımızda ayrıca ele aldık.

Ters hesap: has'tan grama#

Belirli bir has miktarını hangi ayarda kaç gram mala çevirebileceğinizi bulmak için:

Gram = Has ÷ Milyem

Örnek: 20 gram has#

Aynı altın değeri, ayar düştükçe daha fazla gram olarak karşınıza çıkar.

Bu ters hesap özellikle takasta işinize yarar: müşteri 22 ayar bileziğini bırakıp 14 ayar set almak istediğinde, aradaki farkı gram üzerinden değil has üzerinden kapatırsınız. Takas kaydının doğru tutulması da aynı mantığa dayanır: gelen malın hası ve giden malın hası ayrı ayrı yazılır, aradaki fark nakit ya da alacak olarak kapanır.

Sık yapılan hatalar#

Aşağıdakilerin hepsi tezgâhta gerçekten karşılaşılan hatalardır. Her biri somut bir sonuç doğurur:

1. Milyemi 1000'e bölmeyi unutmak. 18,60 gramı 916 ile çarpınca 17.038 çıkar; bu 17 kilo altın demektir. Tek satırda gözden kaçarsa toplu giriş tablosunun toplamını bozar.

2. Brüt gramı has sanmak. "45 gram altın var" cümlesi bir has bilgisi değildir. Yukarıdaki koleksiyonda 45 gramın hası 34,726 gramdır; aradaki 10,27 gram, 4.128 TL varsayımıyla 42.394 TL eder.

3. Taş ağırlığını düşmemek. Taşlı yüzük ve set ürünlerinde taş gramı bazen toplam ağırlığın onda birini geçer. Alım tarafında taşı altın fiyatından satın almış olursunuz; bu doğrudan zarardır.

4. Farklı ayarlara tek ortalama milyem uygulamak. Ortalama, ancak gram dağılımı bilindiğinde anlamlıdır; dağılım her partide değiştiği için ortalama her seferinde yanlıştır.

5. 585 ile 583,3'ü karıştırmak. Tek gramda fark 0,0017 g hastır, varsayılan fiyatla 7 TL civarı. 100 gramlık bir 14 ayar partisinde ise 0,17 g has, yaklaşık 702 TL eder. Katsayıyı alışta ve satışta tutarsız kullanmak, farkı kâr sanmanıza yol açar.

6. İşçiliği hasın içine karıştırmak. İşçilik altının kendi değeri değildir. Hasa gömüldüğünde ne gerçek altın maliyetini ne de işçilik marjınızı görebilirsiniz — işçilik fiyatlama yazısında bu ayrımı ele aldık.

7. Alışta 916, satışta 916,6 kullanmak. Bu fark kâr değil ölçü tutarsızlığıdır; envanter sayımında açık verir. Gerçek marj alış-satış makasından ve işçilikten gelir.

8. Ayarı sormadan gram fiyatı söylemek. "Gramı şu kadar" demek, müşteri 14 ayar getirdiğinde geri adım atmanızı gerektirir. Fiyat her zaman ayara bağlı verilir.

Kenar durumlar: kural ne zaman farklı işler?#

Formül sabittir, ama girdinin ne olduğu her zaman açık değildir. Aşağıdaki durumlarda "gram" ile "hesaba giren gram" birbirinden ayrılır:

Bunlardan ikisi özellikle pahalıdır. Birincisi lehim: bir bileziğin gövdesi 22 ayar olsa da kilit ve lehim bölgeleri daha düşük ayarlı olabilir; eritmede beklenenden düşük has çıkar. Fire oranı tam olarak bunu karşılar. İkincisi kaplama ürünler: altın kaplama gümüş ya da pirinç, damgasına ve rengine rağmen altın hesabına girmez; girerse tüm parti maliyeti şişer.

Yabancı damgalar da ayrı bir kenar durumdur. İthal ürünlerde 375 (9 ayar) ve 417 (10 ayar) gibi milyemlerle karşılaşabilirsiniz. Formül aynı çalışır — 12 gram 9 ayar ürünün hası 12 × 0,375 = 4,500 gramdır — ama bunları "yaklaşık 14 ayar" diye yuvarlamak ciddi hata üretir.

Son olarak yuvarlama: ara adımlarda değil, yalnızca sonuçta yuvarlayın. Tek kalemde önemsiz görünen üçüncü hane sapması, gün boyunca yüzlerce satırda birikir.

Beyaz altın, pembe altın#

Renk, alaşımda kullanılan yardımcı metallerden gelir:

Ayar renkten bağımsızdır. 18 ayar beyaz altın da 18 ayar sarı altın da 750 milyem saf altın içerir. Beyaz altında sıkça uygulanan rodyum kaplama yüzey işlemidir; ayarı etkilemez ve zamanla aşınabilir.

Renk farkı hasa girmese de fiyata girebilir: beyaz altında rodyum yenileme, pembe altında ise bakır oranından kaynaklanan işleme zorluğu işçilik tarafına yansır. Bu farkı has hesabına değil, işçilik kalemine yazın.

Damga okuma#

Türkiye'de üretilen ürünlerde ayar genellikle milyem olarak damgalanır:

Damganın gerçek ayarı garanti etmediğini, özellikle ikinci el ve hurda üründe tespit gerektiğini hurda alımı yazımızda ele aldık.

Tezgâh seviyesinde pratik#

Hesabın doğru olması yetmez; aynı hesabın her gün, her personel tarafından aynı şekilde yapılması gerekir. Aşağıdaki alışkanlıklar bunu sağlar:

• Her kalemi tek satır olarak yazın. Gram, ayar ve varsa taş ağırlığı ayrı alanlarda dursun. "Karışık 45 gram" satırı, üç ay sonra o partinin ne olduğunu kimseye söylemez.
• Ayar alanını zorunlu tutun. Ayarı boş bırakılabilen bir kayıt sistemi er ya da geç ayarsız kayıtla dolar; stok has toplamı anlamsızlaşır.
• Brüt ve net gramı birlikte saklayın. Yalnız net tutulursa iade ve tamirde ürünü tanıyamazsınız; yalnız brüt tutulursa değer hesabı bozulur.
• Gün sonunda gramı değil hası kapatın. Gün sonu kasa kapanışında anlamlı olan toplam has miktarıdır.
• Fiyat değişiminde katsayıyı değil fiyatı güncelleyin. Milyem sabittir; değişen has altın fiyatıdır.

Kontrol listesi#

Has bazlı çalışmanın maliyeti kayıt disiplinidir; karşılığı ölçülebilir bir kâr tablosudur.

Pratik hesap#

Bu hesapları elle yapmak yerine altın hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz: ayar ve gram girdiğinizde has karşılığını ve güncel fiyattan TL değerini birlikte gösterir. Elinizdeki karışık ayarlı ürünlerin toplam has karşılığını zaman içinde izlemek isterseniz portföy takibi bölümünden takip edebilirsiniz.

Has kavramının temellerini has altın yazımızda ayrıntılı anlattık. Ziynet altınlarının standart gramajlarını ve bunların has karşılıklarını ise çeyrek, yarım, tam altın gramajları yazısında bulabilirsiniz.