Kuyumcuda en sık karşılaşılan hesap, farklı ayarlardaki ürünlerin değerini bulmaktır. Formül her ayar için aynıdır; değişen tek şey milyem katsayısıdır. Bu yazıda üç yaygın ayar için hesabı adım adım gösteriyoruz.
Milyem tablosu
| Ayar | Teorik milyem | Kullanılan milyem | Saflık |
|---|---|---|---|
| 24 ayar | 1000 | 995 / 999,9 | ~%99,9 |
| 22 ayar | 916,6 | 916 | %91,6 |
| 21 ayar | 875 | 875 | %87,5 |
| 18 ayar | 750 | 750 | %75 |
| 14 ayar | 583,3 | 585 | %58,5 |
| 8 ayar | 333,3 | 333 | %33,3 |
Milyem ve ayar ilişkisinin ayrıntısı için milyem yazımıza bakabilirsiniz.
Temel formül
Has = Gram × (Milyem ÷ 1000)
TL değeri = Has × Güncel has altın fiyatı
Aşağıdaki örneklerde has altın fiyatını 4.128 TL kabul ediyoruz. Bu rakam yalnızca hesabı somutlaştırmak için seçilmiş bir varsayımdır; gerçek işlemde o anki piyasa fiyatını kullanmanız gerekir.
22 ayar hesabı
22 ayar, Türkiye'de bilezik, künye ve ziynet altınlarda en yaygın ayardır.
Örnek: 18,60 gram bilezik
Has = 18,60 × 0,916 = 17,038 gram
TL değer = 17,038 × 4.128 = 70.333 TL
Bu, ürünün ham altın değeridir. Kuyumcudaki satış fiyatı buna işçilik ve makas eklenerek oluşur.
18 ayar hesabı
18 ayar, yüzük, küpe ve taşlı ürünlerde yaygındır. Daha sert olduğu için taş tutmaya elverişlidir.
Örnek: 9,40 gram yüzük
Has = 9,40 × 0,750 = 7,050 gram
TL değer = 7,050 × 4.128 = 29.102 TL
14 ayar hesabı
14 ayar, ince zincir ve hafif takılarda tercih edilir. Dayanıklıdır ve maliyeti düşüktür.
Örnek: 12,80 gram zincir
Has = 12,80 × 0,585 = 7,488 gram
TL değer = 7,488 × 4.128 = 30.911 TL
Aynı gram, farklı ayar: değer nasıl değişir?
Ayar farkının cebinizdeki karşılığını görmenin en hızlı yolu, gramı sabit tutup ayarı değiştirmektir. Aşağıdaki tabloda 10 gram sabit tutulmuş, has altın fiyatı yine 4.128 TL varsayılmıştır:
| Ayar | Milyem | 10 gramın hası | TL değeri | 22 ayara göre |
|---|---|---|---|---|
| 22 ayar | 0,916 | 9,160 g | 37.812 TL | - |
| 21 ayar | 0,875 | 8,750 g | 36.120 TL | −%4,5 |
| 18 ayar | 0,750 | 7,500 g | 30.960 TL | −%18,1 |
| 14 ayar | 0,585 | 5,850 g | 24.149 TL | −%36,1 |
| 8 ayar | 0,333 | 3,330 g | 13.746 TL | −%63,6 |
Buradaki kritik gözlem şudur: 22 ile 21 ayar arasındaki fark küçüktür ve gözle ayırt edilmesi zordur, ama 22 ile 14 arasındaki fark aynı gramda üçte birden fazladır. Bu yüzden alım tarafında en pahalı hata ayarı yanlış okumaktır, gramı yanlış tartmak değil. 0,05 gramlık tartı sapması birkaç yüz lira, bir ayar basamağı atlaması on binlerce lira eder.
Karışık koleksiyonun toplam değeri
Elinizde farklı ayarlarda ürünler varsa, her birini kendi milyemiyle hesaplayıp has üzerinden toplarsınız:
| Ürün | Gram | Ayar | Milyem | Has |
|---|---|---|---|---|
| Bilezik | 18,60 | 22 | 0,916 | 17,038 |
| Yüzük | 9,40 | 18 | 0,750 | 7,050 |
| Zincir | 12,80 | 14 | 0,585 | 7,488 |
| Küpe | 4,20 | 18 | 0,750 | 3,150 |
| Toplam | 45,00 | - | - | 34,726 |
Toplam TL değeri = 34,726 × 4.128 = 143.349 TL
Kritik nokta: Toplam gram 45,00 ama has 34,726. Gram üzerinden 22 ayar varsayarak hesap yapsaydınız 41,22 gram has çıkardınız: %18'lik hata.
İşlenmiş örnek: hurda alımında baştan sona hesap
Yukarıdaki örnekler tek kalemliktir. Gerçek bir tezgâh işlemi ise genellikle karışık gelir: farklı ayarlar, taşlı bir ürün ve fire. Aşağıda bir hurda alımını adım adım hesaplıyoruz.
Senaryo: Müşteri üç parça getiriyor. 24,30 gram 22 ayar bilezik, 8,70 gram 14 ayar zincir, 6,10 gram brüt 18 ayar taşlı yüzük (taş ağırlığı 0,85 gram). Has altın fiyatı 4.128 TL, eritme firesi %2 varsayılıyor. Fire oranı ürünün cinsine, lehim miktarına ve çalıştığınız atölyeye göre değişir; buradaki %2 de bir varsayımdır.
ADIM 1: Her kalemi kendi ayarıyla hasa çevir
Bilezik : 24,30 × 0,916 = 22,259 g has
Zincir : 8,70 × 0,585 = 5,090 g has
Yüzük : (6,10 − 0,85) × 0,750 = 3,938 g has
└ önce taş düşüldü: 5,25 g net altın
ADIM 2: Has toplamını al
Toplam has = 22,259 + 5,090 + 3,938 = 31,287 g
ADIM 3: Fireyi düş (%2 varsayım)
Fire = 31,287 × 0,02 = 0,626 g
Net has = 31,287 − 0,626 = 30,661 g
ADIM 4: TL karşılığını bul
Ödenecek = 30,661 × 4.128 = 126.569 TL
Şimdi aynı işlemi yaygın bir kısayolla yapalım: üç parçanın brüt gramını toplayıp hepsine 22 ayar uygulayalım.
KISAYOL (HATALI)
Brüt toplam = 24,30 + 8,70 + 6,10 = 39,10 g
Sanılan has = 39,10 × 0,916 = 35,816 g
Fark = 35,816 − 31,287 = 4,529 g has
TL karşılığı= 4,529 × 4.128 = 18.696 TL
Tek bir işlemde, üç parçalık küçük bir alımda 18.696 TL'lik sapma çıkıyor, üstelik fire hiç hesaba katılmadan. Hatanın kaynağı üç yerde birden: zincirin 22 değil 14 ayar olması, yüzüğün 18 ayar olması ve taşın gramın içinde bırakılması.
Fire, tespit ve ikinci el üründe damga güvenilirliği konusunu hurda alımı yazımızda ayrıca ele aldık.
Ters hesap: has'tan grama
Belirli bir has miktarını hangi ayarda kaç gram mala çevirebileceğinizi bulmak için:
Gram = Has ÷ Milyem
Örnek: 20 gram has
| Hedef ayar | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|
| 22 ayar | 20 ÷ 0,916 | 21,83 gram |
| 18 ayar | 20 ÷ 0,750 | 26,67 gram |
| 14 ayar | 20 ÷ 0,585 | 34,19 gram |
Aynı altın değeri, ayar düştükçe daha fazla gram olarak karşınıza çıkar.
Bu ters hesap özellikle takasta işinize yarar: müşteri 22 ayar bileziğini bırakıp 14 ayar set almak istediğinde, aradaki farkı gram üzerinden değil has üzerinden kapatırsınız. Takas kaydının doğru tutulması da aynı mantığa dayanır: gelen malın hası ve giden malın hası ayrı ayrı yazılır, aradaki fark nakit ya da alacak olarak kapanır.
Sık yapılan hatalar
Aşağıdakilerin hepsi tezgâhta gerçekten karşılaşılan hatalardır. Her biri somut bir sonuç doğurur:
1. Milyemi 1000'e bölmeyi unutmak. 18,60 gramı 916 ile çarpınca 17.038 çıkar; bu 17 kilo altın demektir. Tek satırda gözden kaçarsa toplu giriş tablosunun toplamını bozar.
2. Brüt gramı has sanmak. "45 gram altın var" cümlesi bir has bilgisi değildir. Yukarıdaki koleksiyonda 45 gramın hası 34,726 gramdır; aradaki 10,27 gram, 4.128 TL varsayımıyla 42.394 TL eder.
3. Taş ağırlığını düşmemek. Taşlı yüzük ve set ürünlerinde taş gramı bazen toplam ağırlığın onda birini geçer. Alım tarafında taşı altın fiyatından satın almış olursunuz; bu doğrudan zarardır.
4. Farklı ayarlara tek ortalama milyem uygulamak. Ortalama, ancak gram dağılımı bilindiğinde anlamlıdır; dağılım her partide değiştiği için ortalama her seferinde yanlıştır.
5. 585 ile 583,3'ü karıştırmak. Tek gramda fark 0,0017 g hastır, varsayılan fiyatla 7 TL civarı. 100 gramlık bir 14 ayar partisinde ise 0,17 g has, yaklaşık 702 TL eder. Katsayıyı alışta ve satışta tutarsız kullanmak, farkı kâr sanmanıza yol açar.
6. İşçiliği hasın içine karıştırmak. İşçilik altının kendi değeri değildir. Hasa gömüldüğünde ne gerçek altın maliyetini ne de işçilik marjınızı görebilirsiniz. Bu ayrımı işçilik fiyatlama yazısında ele aldık.
7. Alışta 916, satışta 916,6 kullanmak. Bu fark kâr değil ölçü tutarsızlığıdır; envanter sayımında açık verir. Gerçek marj alış-satış makasından ve işçilikten gelir.
8. Ayarı sormadan gram fiyatı söylemek. "Gramı şu kadar" demek, müşteri 14 ayar getirdiğinde geri adım atmanızı gerektirir. Fiyat her zaman ayara bağlı verilir.
Kenar durumlar: kural ne zaman farklı işler?
Formül sabittir, ama girdinin ne olduğu her zaman açık değildir. Aşağıdaki durumlarda "gram" ile "hesaba giren gram" birbirinden ayrılır:
| Durum | Hesaba giren gram | Neden |
|---|---|---|
| Taşlı ürün | Brüt − taş ağırlığı | Taş altın değildir |
| Lehimli / kilitli ürün | Ürün ayarı, tespit sonrası | Lehim genelde daha düşük ayarlıdır |
| İçi boş (burma, fırfır) ürün | Tartılan gram | Dolgu varsa ayrıca düşülür |
| Rodyum kaplı beyaz altın | Tartılan gram | Kaplama ihmal edilir düzeydedir |
| Altın kaplama ürün | Hesaba girmez | Altın değil, kaplamadır |
| Saat, çakmak, gözlük | Yalnız altın parça | Mekanizma ve cam ayrı |
| Damgasız / şüpheli damga | Tespit sonrası ayar | Damga garanti değildir |
Bunlardan ikisi özellikle pahalıdır. Birincisi lehim: bir bileziğin gövdesi 22 ayar olsa da kilit ve lehim bölgeleri daha düşük ayarlı olabilir; eritmede beklenenden düşük has çıkar. Fire oranı tam olarak bunu karşılar. İkincisi kaplama ürünler: altın kaplama gümüş ya da pirinç, damgasına ve rengine rağmen altın hesabına girmez; girerse tüm parti maliyeti şişer.
Yabancı damgalar da ayrı bir kenar durumdur. İthal ürünlerde 375 (9 ayar) ve 417 (10 ayar) gibi milyemlerle karşılaşabilirsiniz. Formül aynı çalışır: 12 gram 9 ayar ürünün hası 12 × 0,375 = 4,500 gramdır. Ama bunları "yaklaşık 14 ayar" diye yuvarlamak ciddi hata üretir.
Son olarak yuvarlama: ara adımlarda değil, yalnızca sonuçta yuvarlayın. Tek kalemde önemsiz görünen üçüncü hane sapması, gün boyunca yüzlerce satırda birikir.
Beyaz altın, pembe altın
Renk, alaşımda kullanılan yardımcı metallerden gelir:
| Renk | Alaşım (tipik) |
|---|---|
| Sarı | Bakır + gümüş |
| Beyaz | Paladyum, nikel veya gümüş |
| Pembe / roze | Bakır ağırlıklı |
| Yeşil | Gümüş ağırlıklı |
Ayar renkten bağımsızdır. 18 ayar beyaz altın da 18 ayar sarı altın da 750 milyem saf altın içerir. Beyaz altında sıkça uygulanan rodyum kaplama yüzey işlemidir; ayarı etkilemez ve zamanla aşınabilir.
Renk farkı hasa girmese de fiyata girebilir: beyaz altında rodyum yenileme, pembe altında ise bakır oranından kaynaklanan işleme zorluğu işçilik tarafına yansır. Bu farkı has hesabına değil, işçilik kalemine yazın.
Damga okuma
Türkiye'de üretilen ürünlerde ayar genellikle milyem olarak damgalanır:
| Damga | Ayar |
|---|---|
| 999 / 995 | 24 ayar |
| 916 | 22 ayar |
| 875 | 21 ayar |
| 750 | 18 ayar |
| 585 | 14 ayar |
| 333 | 8 ayar |
Damganın gerçek ayarı garanti etmediğini, özellikle ikinci el ve hurda üründe tespit gerektiğini hurda alımı yazımızda ele aldık.
Tezgâh seviyesinde pratik
Hesabın doğru olması yetmez; aynı hesabın her gün, her personel tarafından aynı şekilde yapılması gerekir. Aşağıdaki alışkanlıklar bunu sağlar:
- Her kalemi tek satır olarak yazın. Gram, ayar ve varsa taş ağırlığı ayrı alanlarda dursun. "Karışık 45 gram" satırı, üç ay sonra o partinin ne olduğunu kimseye söylemez.
- Ayar alanını zorunlu tutun. Ayarı boş bırakılabilen bir kayıt sistemi er ya da geç ayarsız kayıtla dolar; stok has toplamı anlamsızlaşır.
- Brüt ve net gramı birlikte saklayın. Yalnız net tutulursa iade ve tamirde ürünü tanıyamazsınız; yalnız brüt tutulursa değer hesabı bozulur.
- Gün sonunda gramı değil hası kapatın. Gün sonu kasa kapanışında anlamlı olan toplam has miktarıdır.
- Fiyat değişiminde katsayıyı değil fiyatı güncelleyin. Milyem sabittir; değişen has altın fiyatıdır.
Kontrol listesi
| Kontrol | Neden |
|---|---|
| Ayar tespit edildi mi? | Ayar hatası, tartı hatasından kat kat pahalıdır |
| Taş ağırlığı düşüldü mü? | Taşı altın fiyatından almış olursunuz |
| Milyem 1000'e bölündü mü? | Bölünmezse sonuç 1000 kat şişer |
| Her kalem ayrı mı hesaplandı? | Ortalama milyem her seferinde yanlıştır |
| Fire konuşuldu mu? | Hurda alımında net has fireden sonra belli olur |
| İşçilik ayrı kalemde mi? | Hasa gömülen işçilik marjı görünmez kılar |
Avantajları
- Ayar farkı fiyata otomatik yansır; ürün başına ayrı fiyat listesi gerekmez.
- Altın fiyatı değiştiğinde tek alanı güncellemek yeterlidir.
- Farklı ayarlardaki kalemler tek ortak birimde toplanabilir.
- Kâr, milyem farkı olarak ölçülebilir hale gelir.
Dikkat edilmesi gerekenler
- Müşteriye açıklaması gram fiyatına göre daha zordur.
- Her kalemde ayar bilgisi zorunludur; eksik kayıt sistemi bozar.
- Taşlı üründe net gram tespiti ek işlem gerektirir.
Has bazlı çalışmanın maliyeti kayıt disiplinidir; karşılığı ölçülebilir bir kâr tablosudur.
Pratik hesap
Bu hesapları elle yapmak yerine altın hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz: ayar ve gram girdiğinizde has karşılığını ve güncel fiyattan TL değerini birlikte gösterir. Elinizdeki karışık ayarlı ürünlerin toplam has karşılığını zaman içinde izlemek isterseniz portföy takibi bölümünden takip edebilirsiniz.
Has kavramının temellerini has altın yazımızda ayrıntılı anlattık. Ziynet altınlarının standart gramajlarını ve bunların has karşılıklarını ise çeyrek, yarım, tam altın gramajları yazısında bulabilirsiniz.