Takas, kuyumculuğun en yaygın işlem tipidir: müşteri eski altınını getirir, yenisini alır, aradaki farkı öder. İşlem tezgâhta bir dakika sürer ama kayda geçirilmesi çoğu dükkânda en özensiz yapılan iştir. Oysa takasın doğru yazılması, hem stoğun hem kârın doğru görünmesinin ön şartıdır.

Takas neden iki işlemdir?#

Müşteri 30 gram eski 22 ayar bilezik verip 40 gram yeni 22 ayar bilezik alıyorsa, dükkânda iki şey aynı anda olur:

1. Alış: 30 gram eski mal stoğa girer.
2. Satış: 40 gram yeni mal stoktan çıkar.

Bunu tek satırda "10 gram fark satıldı" diye yazarsanız:

• Eski mal stoğa hiç girmemiş görünür — ama fiziksel olarak dükkândadır.
• Yeni malın tamamı stoktan düşmemiş olur — ama fiziksel olarak gitmiştir.
• Sayım gününde iki taraf da tutmaz.

Adım adım takas hesabı#

Örnek işlem#

Müşteri getiriyor: 30,00 gram, 22 ayar eski bilezik (aşınmış, alım milyemi 905). Müşteri alıyor: 40,00 gram, 22 ayar yeni bilezik (satış milyemi 945).

Adım 1 — Alınan malın has karşılığı

30,00 × 0,905 = 27,150 gram has

Adım 2 — Verilen malın has karşılığı

40,00 × 0,945 = 37,800 gram has

Adım 3 — Has farkı

37,800 − 27,150 = 10,650 gram has (müşteri borçlu)

Adım 4 — TL karşılığı

Has altın fiyatı 4.100 TL ise (bu rakam örnek olsun diye seçilmiş bir varsayımdır, işlem anındaki kendi fiyatınızı kullanın):

10,650 × 4.100 = 43.665 TL

Müşteri üstüne 43.665 TL öder.

Adım 5 — İşçilik ayrı tahsil ediliyorsa

Yukarıdaki hesap, işçiliğin satış milyemine gömülü olduğunu varsayar. Bazı dükkânlarda işçilik gram başına ayrı yazılır. Gram başına 120 TL işçilik aldığınızı varsayalım (bu da örnek bir rakamdır, kendi tarifeniz farklıdır):

İşçilik      = 40,00 × 120       =  4.800 TL
Has farkı    = 10,650 × 4.100    = 43.665 TL
Toplam tahsilat                  = 48.465 TL

İki yöntem arasındaki fark muhasebe değil, görünürlüktür: işçiliği milyeme gömerseniz ay sonunda "bu ay işçilikten ne kazandım" sorusunu cevaplayamazsınız, çünkü işçilik gelirinin tamamı milyem makasının içinde erimiştir. Ayrı satır yazarsanız iki gelir kalemini birbirinden ayırabilirsiniz. İşçilik fiyatlama yazımızda iki yöntemi karşılaştırdık.

Kayıt nasıl görünmeli?#

Üç satır. Hepsi aynı takas grubu altında. İşçiliği ayrı tahsil ediyorsanız dördüncü bir satır eklenir ve tahsilat satırı toplam tutarı gösterir.

Grup bağı sadece düzen meselesi değildir: altı ay sonra müşteri "ben size bilezik vermiştim" dediğinde, o alışın hangi satışın karşılığı olduğunu bu bağ olmadan bulamazsınız.

Kâr nerede?#

Takasta kâr iki yerden gelir:

1. Milyem makası. Eski malı 905'ten alıp yeni malı 945'ten verdiniz. Bu 40 milyemlik fark, işlem hacmi üzerinden kazancınızdır.

2. İşçilik. Yeni malın işçiliği satış milyemine gömülü olabilir ya da ayrı tahsil edilebilir.

Kritik nokta şu: müşteriden aldığınız 43.665 TL kâr değildir. O para, verdiğiniz 10,65 gram has'ın karşılığıdır. Kâr, milyem makasında gizlidir. Milyem hesabını ayrı bir yazıda ayrıntılandırdık.

İkinci örnek: darphane ürünü ile hurdanın birlikte geldiği takas#

Tezgâhta en çok karıştırılan senaryo budur, çünkü iki farklı değerleme mantığı aynı işlemde yan yana gelir.

Müşteri getiriyor: 5 adet çeyrek altın ve 12,30 gram 14 ayar kırık zincir. Müşteri alıyor: 25,00 gram 22 ayar burma bilezik, satış milyemi 950.

Varsayımlar: has altın 4.100 TL, çeyrek altın alış fiyatınız 6.900 TL. İkisi de örnek rakamdır.

Çeyrekler   : 5 × 6.900        = 34.500 TL
              34.500 ÷ 4.100   =  8,415 gram has
Kırık zincir: 12,30 × 0,570    =  7,011 gram has
--------------------------------------------------
Alınan toplam                  = 15,426 gram has

Verilen     : 25,00 × 0,950    = 23,750 gram has
--------------------------------------------------
Has farkı   : 23,750 − 15,426  =  8,324 gram has
Üste ödeme  : 8,324 × 4.100    = 34.128 TL

Buradaki kritik ayrım: çeyreği milyemle değerlemeyin. Darphane ürününün fiyatı içindeki altının has karşılığından fazladır; aradaki fark markanın primidir. Milyemle hesaplarsanız müşteriye piyasa değerinin altında teklif vermiş olursunuz ve müşteri bunu genelde fark eder. Doğrusu, darphane ürününü günün alış fiyatından TL olarak değerleyip o TL'yi has'a çevirmektir. Kırık zincirde ise tersi geçerlidir; onun markası yoktur, yalnızca milyemi vardır. Darphane altını ile kuyumcu altını farkı ve gramajlar yazılarına bakabilir, hesabı hesaplama aracıyla doğrulayabilirsiniz.

Ters yönlü takas: müşteri alacaklı#

Bazen müşterinin getirdiği mal, aldığından değerlidir. Bu durumda has farkı negatif çıkar ve dükkân müşteriye ödeme yapar. Kayıt mantığı aynıdır, yalnızca tahsilat satırı ödeme satırına dönüşür.

60,00 gram 22 ayar (alım milyemi 905) verip 20,00 gram (satış milyemi 945) alan bir müşteride hesap şöyle işler:

Alınan has : 60,00 × 0,905 = 54,300 gram
Verilen has: 20,00 × 0,945 = 18,900 gram
Fark       : 18,900 − 54,300 = −35,400 gram has
Ödeme      : 35,400 × 4.100 = 145.140 TL

Bu senaryoda dikkat edilmesi gereken, nakit çıkışının kasadan doğru düşülmesidir. Gün sonu kapanışında kasa farkı çıkmasının sebeplerinden biri, takasta yapılan ödemenin kaydedilmemesidir. Ödemeyi aynı gün yapamıyorsanız — kasada o kadar nakit yoksa ya da müşteri parayı sonra almak istiyorsa — bu bir borç kaydıdır, unutulacak bir söz değil. Müşterinin cari hesabına alacak olarak yazın; cari hesap takibi yazısında bu kaydın nasıl kapandığını anlattık.

Ayarı belirsiz mal#

Getirilen eski malın damgası okunmuyor ya da güvenilmiyorsa:

1. Tahminle işlem yapmayın.
2. Malı "ayarı belirsiz" olarak kaydedin.
3. Ayar tespiti yapın (mihenk, XRF ya da usta değerlendirmesi).
4. Takas bedelini tespit sonrası kesinleştirin.

Damgası 22 ayar olan bir malın gerçek ayarı 890 çıkabilir. 30 gramlık bir işlemde bu, 0,78 gram has farkı demektir. Hurda alımı ve fire yazımızda bu konuyu ayrıntılı ele aldık.

Karma takas: birden çok kalem#

Müşteri üç ayrı parça getirip iki parça alıyorsa, her kalem kendi satırında yazılmalıdır:

Müşteri 2,358 gram has değerinde üste ödeme yapar. Karma ayarlı takasta kalem kalem yazmak zorunludur — toplam gram üzerinden tek milyem uygulamak ciddi sapma üretir. Toplu kayıt yapısını ayrı bir yazıda anlattık.

Sapmanın büyüklüğünü görmek için aynı işlemi yanlış yöntemle yapalım: 37,30 gramın tamamına ortalama 0,905 milyem uygularsanız 33,757 gram has çıkar. Doğru hesap 29,772 gramdı. Aradaki 3,985 gramlık fark, tek bir işlemde ve tamamen sizin aleyhinize. Ayarları farklı kalemler tek satırda toplandığında kayıp her zaman düşük ayarlı malın lehine yürür.

Kenar durumlar: kural ne zaman farklı işler?#

Yukarıdaki mantık işlemlerin çoğunu kapsar. Kapsamadığı durumlar şunlar:

Taşlı mal#

Brüt gram, altın gramı değildir. Taş ağırlığı düşülür, has hesabı net altın üzerinden yapılır. 18,40 gram brüt gelen taşlı bir yüzükte taşlar 2,90 gram ise hesaba giren 15,50 gramdır. Taşın kendi değeri varsa bu ayrı bir pazarlık kalemidir; altın hesabına karıştırıldığı anda ne taşın ne altının kârını görebilirsiniz.

Kısmen nakit, kısmen mal#

Müşteri hem eski altın veriyor hem de üstüne nakit koyup daha büyük bir mal alıyorsa işlem hâlâ üç satırdır. Ama müşteri farkı peşin ödemiyor, taksitle ödeyecekse dördüncü bir kayıt doğar: has cinsinden borç. Bunu TL olarak yazarsanız altın fiyatı hareket ettiğinde kimin ne kadar borçlu olduğu tartışmalı hâle gelir. Borç defteri yazımızda taksitli altın borcunun neden has üzerinden tutulduğunu anlattık.

Mal bırakıp yenisini sonra alma#

Müşteri eski malını bırakıp "siz bana şunu yapın, gelince alırım" diyorsa bu takas değildir. Satış henüz gerçekleşmemiştir. Gelen mal alış olarak kaydedilir, müşterinin alacağı ise açık bakiye ya da emanet olarak izlenir. Takas kaydı açıp satış satırını boş bırakmak, stoğu olmayan bir malı satılmış gösterir. Emanet takibi bu senaryonun doğru yeridir.

Faturalı takas#

Takasın satış ayağına fatura kesildiyse kayıt artık serbestçe düzeltilebilir bir şey değildir. Belgeye bağlanmış bir satırı sonradan değiştirmek, belge ile kaydın birbirini tutmaması demektir. Bu yüzden faturalı satışlar düzenlemeye kapatılır; faturalı satış neden kilitlenir yazısında gerekçesini açtık. Pratik sonuç: takasta gram ve milyemi fatura kesilmeden önce iki kez kontrol edin. Kuyumcuda özel matrah uygulamasının işleyişi için altın satışında özel matrah yazısına bakın.

Altın dışı takas#

Gümüş, platin ya da paladyum karışan işlemlerde metalleri tek bir "has" havuzunda toplamayın; her metal kendi birimiyle izlenir, dönüşüm yalnızca TL üzerinden yapılır. Ayrıntısı gümüş, platin ve paladyum yazısında.

Hangi senaryo nasıl kaydedilir?#

Sık yapılan hatalar#

Yalnızca farkı yazmak. Sayım günü fiziksel stok ile kayıt tutmaz ve fark nereden geldiği bilinmediği için "fire" diye yazılır. Aslında fire değildir; kaydedilmemiş hareketlerdir.

Üste alınan parayı ciro değil kâr saymak. Ay sonunda "43 bin lira kazandım" dersiniz, oysa o işlemdeki kazancınız 1-2 gram has'tır. Yanlış kâr algısı, işçilik tarifesini gereksiz düşürmenize yol açar.

Alış milyemini müşteriye göre belirlemek. Tanıdığa 915, yabancıya 900 verdiğinizde milyem makası kayıt üzerinden ölçülemez hâle gelir. Milyem politikanızı yazılı tutun; istisnayı kayda not düşün.

Takas satırlarını farklı günlere yazmak. Alışı bugün, satışı yarın kaydederseniz iki günün de has bakiyesi yanlış çıkar ve gün sonu mutabakatı iki kez tutmaz.

Tartıyı müşteri görmeden yapmak. İtiraz geldiğinde elinizde tekrar edilebilir bir ölçüm yoktur. Tartım tezgâhta, müşterinin görebileceği şekilde yapılır ve gram kayda o anda girilir.

Fişi "sonra yazarım" diye bekletmek. Yoğun günde bekleyen üç takas fişinin en az biri eksik hatırlanır. Genellikle eksik hatırlanan, alış ayağıdır — çünkü para hareketi olan satış ayağı akılda kalır.

Takasta belge ve MASAK tarafı#

Takas iki ayrı işlem olduğu için belge tarafında da iki ayaklıdır: gelen mal için alım belgesi, verilen mal için satış belgesi. Vergisiz bir "denkleştirme" değildir. Hangi belgenin düzenleneceği mükellefiyet durumunuza bağlıdır; gider pusulasının ne zaman düzenlendiğini ayrı yazdık, kendi durumunuzu mali müşavirinizle netleştirin.

MASAK tarafında iki başlık takası doğrudan ilgilendirir:

Kimlik tespiti. Tedbirler Yönetmeliği md.5/1-(b), işlem tutarı ya da birbiriyle bağlantılı birden fazla işlemin toplam tutarı 185.000 TL veya üzerinde olduğunda kimlik tespitini gerektirir; md.5/1-(a) uyarınca sürekli iş ilişkisi tesisinde tutar gözetilmez. Takasta hangi tutarın esas alınacağını — alınan mal, verilen mal ya da üste ödenen fark — resmî kaynaktan veya uyum görevlinizden teyit edin. Kimlik tespiti eşiği ve bağlantılı işlemler yazılarında ayrıntısı var.

Kayıtların saklanması. md.46/1 uyarınca saklama süresi sekiz yıldır; takas fişleri de bu kapsamdadır. Kayıt saklama süresi yazısına bakın.

Nereden başlamalı?#

Bir hafta boyunca her takası üç satır halinde yazın: alış, satış, tahsilat. Hafta sonunda alınan toplam has ile verilen toplam has'ı karşılaştırın — aradaki fark, takas işlemlerinden elde ettiğiniz gerçek kazançtır.

Takasın stok, kasa ve cari tarafıyla nasıl bütünleştiğini kuyumcu programı rehberimizde bulabilirsiniz.