Kuyumcu vitrinindeki bir bilezik tek bir ürün gibi görünür ama vergi açısından iki ayrı şeyin toplamıdır: içindeki altın ve o altına verilen emek. KDV mevzuatı bu ikisine aynı gözle bakmaz. Altının kendisi büyük ölçüde vergi dışına çıkarılırken, işçilik verginin tam ortasında kalır. Bu ayrımı kavramadan kesilen bir fatura, ya müşteriden fazla KDV tahsil eder ya da eksik beyana yol açar.

Altın ile işçilik neden aynı kefeye konmaz?#

Zincirin ilk halkası KDV Kanunu'nun 17/4-g maddesidir: külçe altın ve külçe gümüş teslimleri KDV'den istisnadır. Yani ham metalin el değiştirmesi vergilenmez.

Ancak o külçe işlenip bir yüzük, bir bilezik ya da bir sikke hâline geldiğinde durum değişir. KDV Genel Uygulama Tebliği bunu açıkça yazar: "altından mamul veya altın ihtiva eden ziynet eşyaları ile sikke altınların teslim ve ithali KDV'ye tabi bulunmaktadır."

Burada bir çelişki doğar gibi görünür. Külçe vergisiz, mamul vergili. O hâlde mamulün içindeki külçe ikinci kez mi kavranacak? Kanun koyucu bu soruyu özel matrah ile çözmüştür.

3065 sayılı KDV Kanunu'nun "Özel matrah şekilleri" başlıklı 23. maddesinin (e) bendi şöyledir:

"Altından mamül veya altın ihtiva eden ziynet eşyaları ile sikke altınların teslim ve ithalinde matrah, külçe altın bedeli düşüldükten sonra kalan miktardır."

Mantık nettir: külçe kısmı zaten istisna olduğu için matrahtan düşülür. Geriye kalan — kabaca işçilik, kâr ve varsa diğer unsurlar — vergilenir. Özel matrah bir muafiyet değil, çifte vergilemeyi önleyen bir hesaplama yöntemidir. Konunun bütününü altın satışında özel matrah yazımızda ele aldık.

Matrah nasıl bulunur?#

KDV Genel Uygulama Tebliği'nin (III/A-4.2.1.) "Altından Mamul Eşya" bölümü yöntemi tarif eder. Tebliğe göre ithalat veya dâhilden satın alma yoluyla temin edilen külçe altından bizzat imal edilen, fason imal ettirilen ya da teslim edildiği şekilde satın alınan ziynet eşyası ile sikke altınların tesliminde:

"satış bedelinden teslim konusu mamulün bünyesinde yer alan külçe altının, Borsa İstanbul'da işlem yapılan son resmi işgününde külçe altın için oluşan kapanış fiyatı esas alınmak ve satılan mamulün ayarı göz önünde tutulmak suretiyle tespit edilen has bedeli düşüldükten sonra kalan miktar, KDV'nin matrahı olacaktır."

Bu cümleden üç işlem çıkar:

1. Satış bedelini belirleyin (müşteriden alınan toplam bedel).
2. Has bedelini bulun: Borsa İstanbul'da işlem yapılan son resmî iş gününde külçe altın için oluşan kapanış fiyatını esas alın, satılan mamulün ayarını göz önünde tutun.
3. Farkı alın: Satış bedeli − Has bedeli = KDV matrahı.

Tebliğ, borsanın kapalı olduğu günler için de yol gösterir: "Borsada işlem gerçekleşmeyen günler için ... borsada işlem yapılan en son resmi işgününde oluşan kapanış fiyatının esas alınacağı tabiidir." Yani hafta sonu ya da resmî tatilde yapılan satışta bir önceki iş gününün kapanışı kullanılır.

Adım adım temsili örnek hesap#

Aşağıdaki rakamlar tarafımızca hazırlanmış temsili bir örnektir. KDV Genel Uygulama Tebliği'nin altın özel matrah bölümünde rakamlı bir resmî örnek hesaplama bulunmamaktadır; buradaki sayılar yalnızca yöntemi görünür kılmak içindir.

Diyelim ki 22 ayar, 20 gram bir bilezik satıyorsunuz. Satış bedeli 100.000 TL. Son resmî iş günü külçe altın kapanış fiyatını 4.000 TL/gram varsayalım.

Adım 1 — Satış bedeli
  100.000 TL

Adım 2 — Has (külçe) bedeli
  20 gram, 22 ayar mamul
  Mamulün ayarına karşılık gelen has miktarı  : 18,32 gram
  Son resmî iş günü kapanış fiyatı (varsayım) : 4.000 TL/gram
  Has bedeli = 18,32 × 4.000                  = 73.280 TL

Adım 3 — Özel matrah
  100.000 − 73.280                            = 26.720 TL

Adım 4 — Hesaplanan KDV (genel oran varsayımıyla)
  26.720 × %20                                = 5.344 TL

Adım 5 — Faturada gösterilecek toplam
  100.000 + 5.344                             = 105.344 TL

Dikkat edilecek nokta şudur: KDV, 100.000 TL'nin tamamı üzerinden değil, yalnızca 26.720 TL'lik fark üzerinden hesaplanmıştır. Aradaki 73.280 TL, matraha dâhil olmayan bedeldir. Bu tür hesapları elle yapmak yerine ayar–gram–has dönüşümü için altın hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

İşçilik: özel matrahın dışında kalan kalem#

Buraya kadar anlatılan mekanizma altına ilişkindir. İşçilik için Tebliğ ayrı ve net bir cümle kurar:

"Diğer taraftan, külçe altından (hurda altın dahil) altın mamulü veya altın ihtiva eden eşya imalatı ile uğraşanların yaptıkları işler karşılığında aldıkları ücretler üzerinden ayrıca KDV hesaplayacakları tabiidir."

Yani imalat ve fason işçilik bedeli özel matrahın kapsamına girmez; ayrıca vergilenir. Bir atölye size fason işçilik faturası kesiyorsa, o faturada külçe düşümü söz konusu değildir; işçilik bedelinin tamamı matrahtır.

İşçiliğin fiyatlama tarafını — milyem üzerinden mi, sabit TL üzerinden mi alınacağını — kuyumcuda işçilik fiyatlama yazımızda ayrıca ele aldık.

Oran meselesi: neden "genel oran" diyoruz?#

KDV oranı, Kanun'un 28. maddesine göre vergiye tabi her işlem için %10'dur; oran belirleme yetkisi kullanılarak çıkarılan 2007/13033 sayılı Karar ise fiilî oranları belirler. Kararın 1. maddesi hâlen şunları öngörür:

• Ekli listelerde yer alanlar hariç vergiye tabi işlemler için %20 (7346 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile, yürürlük 10/07/2023),
• Ekli (I) sayılı liste için %1,
• Ekli (II) sayılı liste için %10.

7346 sayılı Karar 6 Temmuz 2023 tarihlidir ve 7 Temmuz 2023 tarihli, 32241 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.

Burada bir inceliğe dikkat edin: hiçbir resmî metinde "altın ziynet eşyası teslimlerinde KDV oranı %20'dir" şeklinde açık bir hüküm yoktur. Sonuç, altın/ziynet/mücevher kaleminin indirimli oran listelerinde bulunmamasından çıkar. Doğru ifade "genel orana tabidir, hâlen %20" biçimindedir. Aynı durum işçilik için de geçerlidir: Tebliğ işçilikte "ayrıca KDV hesaplanacağını" söyler ama oran belirtmez.

Bir de karma fatura senaryosu vardır. Tebliğ (III/B-1.3.) şunu der: indirimli orana tabi işlemle genel orana tabi işlem birlikte yapılırsa bedel ayrıştırılır ve her gruba kendi oranı uygulanır; ayrım yapılamıyorsa grup içindeki en yüksek oran esas alınır. Bu, kalemleri faturada net ayırmanın somut bir gerekçesidir.

Faturada gösterim: OZELMATRAH ve 805#

Hesabı doğru yapmak yetmez; belgenin de doğru tipte düzenlenmesi gerekir.

UBL-TR Kod Listeleri Kılavuzu, faturaları düzenlenme amacına göre tiplere ayırır ve özel matrah faturaları için OZELMATRAH değerinin kullanılacağını yazar. Bu değer InvoiceTypeCode alanına girer. Kılavuz GİB tarafından dönem dönem güncellendiği için, tip listesinin güncel hâlini ebelge.gib.gov.tr üzerinden kontrol etmekte fayda vardır.

İkinci alan vergi istisna kodudur (TaxExemptionReasonCode). Kılavuz, fatura OZELMATRAH tipindeyse özel matrah kod listesinden seçim yapılmasını ister:

Listede başka özel matrah kodları da yer alır (şans oyunları, müzayede satışları, periyodik yayınlar gibi); kuyumculuk açısından çalışılan kodlar 805 (altın) ve 808 (gümüş)'tir. Kod açıklamalarının resmî metindeki birebir yazımı kılavuz sürümüne göre değişebildiğinden, entegratörünüzün listesiyle karşılaştırın.

Belgede verginin ayrıca gösterilmesi konusunda ise Tebliğ bir kolaylık tanır: Kanun'un 23. maddesine göre özel matrah şekilleri tespit edilen işlemlerde "düzenlenecek vesikalarda verginin ayrıca gösterilmesi şartı aranmaz." Mükellefler bu tür alımlar dolayısıyla yüklendikleri vergileri iç yüzde yoluyla hesaplayıp indirim konusu yapabilirler.

Beyannamede nerede görünür?#

KDV Genel Uygulama Tebliği'nin (III/A-4.) bölümüne göre özel matrah şekline tabi işlemler, KDV beyannamesinin "Sonuç Hesapları" kulakçığındaki "Özel Matrah Şekline Tabi İşlemlerde Matraha Dahil Olmayan Bedel" satırında gösterilir. Yukarıdaki temsili örnekte bu satıra 73.280 TL yazılır.

Tebliğ ayrıca şunu belirtir: münhasıran vergisi önceki safhalarda beyan edilerek ödenen özel matrah şekline tabi işlemlerle uğraşan mükelleflerin KDV mükellefiyeti tesis edilmez; beyan yükümlülüğü, başka işlemleri nedeniyle zaten KDV mükellefi olanlar için doğar.

Beyanname ekranlarının satır ve tablo düzeni zaman zaman güncellendiğinden, dönem beyannamesinde ilgili alanın güncel yerini beyanname programı üzerinden ya da mali müşavirinizle birlikte teyit edin.

Gümüşte durum#

Gümüş için özel matrah, Kanun'un 23. maddesinin (g) bendindeki genel yetkiye dayanır. Tebliğ (III/A-4.2.2.) uyarınca gümüşten mamul veya gümüş ihtiva eden eşyalar ile sikke gümüş teslim ve ithalinde de matrah, teslim bedelinden külçe gümüş bedeli düşüldükten sonra kalan miktardır. Külçe gümüş fiyatı olarak Borsa İstanbul Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası'nda işlem yapılan son resmî iş gününde oluşan kapanış fiyatı ve kullanılan gümüşün ayarı esas alınır. Mantık altınla birebir aynıdır; yalnızca fiyat kaynağı ve fatura kodu (808) değişir.

Uygulama kontrol listesi#

Bu kalemlerin çoğu aslında kayıt disiplini meselesidir. Satışı gram, ayar ve has olarak kaydeden bir sistemde has bedeli zaten elinizin altındadır; işçiliği ayrı kalem olarak tutan bir sistemde ayrıştırma sorunu doğmaz. Saray Altın kuyumcu panelinde satış kaydından doğrudan e-Arşiv veya e-Fatura düzenlenebilir, faturanın PDF'i görüntülenebilir ve gerektiğinde iptal edilebilir; faturası kesilen satış ise düzenlenemez ve silinemez biçimde kilitlenir — nedenini faturalı satış neden kilitlenir yazımızda anlattık.

Özetle#

Altın ile işçilik arasındaki KDV farkı tek cümleye sığar: altının külçe kısmı matrahtan düşülür, geri kalan her şey vergilenir. Külçe teslimi istisna olduğu için ziynet eşyasında çifte vergileme özel matrahla önlenir; imalat ve fason işçilik ise bu mekanizmanın dışındadır ve ayrıca KDV'ye tabidir.

Uygulamada iki nokta hata üretir: has bedelinin hangi tarihe ve hangi ayara göre bulunduğunun belgelenmemesi, ve faturanın OZELMATRAH tipinde düzenlenmemesi. İkisi de kayıt düzeniyle çözülür. Oranlar, kodlar ve kılavuz sürümleri zaman içinde değişebileceğinden, yayımlanmış son metinleri GİB ve Resmî Gazete üzerinden teyit etmenizi, tereddütlü noktalarda mali müşavirinize danışmanızı öneririz.