Kuyumcuda stok maliyeti hesaplama, elinizdeki malı hangi fiyattan aldığınızı kalem kalem bilmekle başlar. FIFO (ilk giren ilk çıkar), satılan malın maliyetini stoğa en önce giren partiden düşen yöntemdir; kâr, satış bedelinden o partinin maliyeti çıkarılarak bulunur. Alternatifi olan ağırlıklı ortalama ise tüm partileri tek bir birim maliyette birleştirir.

İki yöntem de doğrudur, ama aynı satışta farklı kâr gösterirler. Altın fiyatının haftalar içinde ciddi biçimde hareket ettiği bir işkolunda bu fark küçük değildir. Bu yazıda aynı üç lotluk stok üzerinde iki yöntemi yan yana hesaplayacak, işçiliğin ve firenin maliyete nasıl girdiğini adım adım göstereceğiz.

Ardından uygulamada en çok karıştırılan iki konuya bakacağız: stokta olmayan malı satmanın kâr tablosunda açtığı boşluk ve hurda ile takas girişlerinde maliyetin nasıl belirleneceği.

FIFO nedir, kuyumcuda neye karşılık gelir?#

FIFO, "first in, first out" ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçesi ilk giren ilk çıkar. Muhasebede bir stok maliyetlendirme varsayımıdır: satılan malın, stoğa en önce giren partiden çıktığı kabul edilir.

Buradaki kritik kelime varsayım. Vitrinden hangi çeyreği verdiğinizin fiziksel olarak bir önemi yoktur; çeyrek çeyrektir. FIFO, fiziksel akışı değil maliyet akışını düzenler. Yani "hangi malı verdim" sorusuna değil, "bu satışın maliyetine hangi rakamı yazacağım" sorusuna cevap verir.

Kuyumculukta bu ayrımın önemli olmasının sebebi basittir: aynı üründen yıl içinde defalarca, her seferinde farklı fiyatla alım yaparsınız. Stok takibini yalnızca adet üzerinden tutuyorsanız (stok takibi yazımızda değindiğimiz gibi) "30 çeyreğim var" bilirsiniz ama "bu 30 çeyreğin bana kaça mal olduğunu" bilmezsiniz. Kâr hesabı tam olarak burada kilitlenir.

Türk vergi mevzuatı açısından da dayanak nettir: 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 274'üncü maddesi emtianın maliyet bedeliyle değerleneceğini söyler; 262'nci madde ise maliyet bedelini, iktisadi kıymetin edinilmesi münasebetiyle yapılan ödemelerle bunlara ilişkin bütün giderlerin toplamı olarak tanımlar. Kanun metnini mevzuat.gov.tr üzerinden inceleyebilirsiniz. Hangi maliyet yönteminin sizin defter düzeninize uygun olduğunu ve dönem içinde değiştirilip değiştirilemeyeceğini mali müşavirinizle konuşun; bu yazının konusu vergisel tercih değil, işletme içi kâr görünürlüğüdür.

Kâr formülü#

Kâr hesabının iskeleti tek satırdır:

Kâr = Satış bedeli − FIFO maliyeti − Doğrudan giderler

FIFO maliyeti = Σ (lot birim maliyeti × o lottan düşülen miktar)

Lot birim maliyeti = (Altın bedeli + Alış işçiliği + Rafinaj/nakliye) ÷ Lot miktarı

Üç satırın üçü de aynı disiplini talep eder: lot bazında kayıt. Lot yoksa birinci satır çalışmaz, çünkü "FIFO maliyeti" diye bir sayı üretemezsiniz.

Aynı stok, iki yöntem, iki farklı kâr#

Şimdi asıl meseleye gelelim. Elimizde aynı üründen üç lot olsun. Aşağıdaki rakamlar temsili örnek fiyatlardır, güncel piyasa değeri değildir.

Ağırlıklı ortalama birim maliyet: 202.500 ÷ 30 = 6.750 TL.

12 Nisan'da 14 adet, adedi 7.400 TL'den satılıyor. Satış bedeli: 14 × 7.400 = 103.600 TL.

FIFO ile maliyet#

FIFO, en eski lottan başlar:

1. lottan  : 10 adet × 6.400 TL =  64.000 TL   (lot tükendi)
2. lottan  :  4 adet × 6.750 TL =  27.000 TL   (6 adet kaldı)
--------------------------------------------------
FIFO maliyeti                    =  91.000 TL

İki yöntemin sonucu yan yana#

Aynı gün, aynı mal, aynı fiyat. Arada 3.500 TL fark var ve bu fark bir hata değil; iki yöntemin doğal sonucu.

Altın fiyatı yükselirken FIFO ne yapar?#

Yukarıdaki örnekte lot maliyetleri sürekli yükseliyordu. Bu, yükselen fiyat ortamının tipik görüntüsüdür ve FIFO'nun karakterini belirler.

Yükselen piyasada FIFO'nun ürettiği kârın bir kısmı gerçek ticari kâr değil, stok değer artışıdır. Bunu şu testle ayırt edebilirsiniz: aynı malı bugün yerine koymak size kaça mal olur? 6.400 TL'ye aldığınız çeyreğin yerine bugün 7.100 TL ödüyorsanız, kâğıt üstündeki 1.000 TL'lik kârın 700 TL'si zaten yenileme maliyetine gidecektir.

İşçilik maliyetin neresinde?#

Kuyumcuda en sık atlanan maliyet kalemi, alış işçiliğidir. Toptancıdan gelen bileziğin faturasında altın bedeli ve işçilik ayrı satırlarda görünür; çoğu defterde ise yalnızca altın bedeli maliyet sayılır. Sonuç, sistematik biçimde şişirilmiş bir kâr tablosudur.

Adım adım bir örnek (temsili fiyatlarla):

Alış tarafı

Ürün          : 40,00 gram 22 ayar bilezik
Has karşılığı : 40,00 × 0,916 = 36,64 gram has
Has alış      : 4.100 TL/gram (örnek fiyat)
Altın bedeli  : 36,64 × 4.100 = 150.224 TL
Alış işçiliği : 250 TL/gram × 40 = 10.000 TL
--------------------------------------------
Lot maliyeti  : 160.224 TL
Gram maliyeti : 160.224 ÷ 40 = 4.005,60 TL

Satış tarafı

Has satış     : 4.150 TL/gram (örnek fiyat)
Altın bedeli  : 36,64 × 4.150 = 152.056 TL
Satış işçiliği: 400 TL/gram × 40 = 16.000 TL
--------------------------------------------
Satış bedeli  : 168.056 TL

Kâr: 168.056 − 160.224 = 7.832 TL, marj %4,66.

Şimdi alış işçiliğini maliyet dışında bıraktığınızı varsayın: maliyet 150.224 TL görünür, kâr 17.832 TL çıkar. Gerçeğin iki katından fazla. Tek kalemde 10.000 TL'lik bu sapma, ayda otuz kalemde işletmenin kâr algısını tamamen bozar. İşçiliğin nasıl fiyatlanacağı ve satışa nasıl yansıtılacağı işçilik fiyatlama yazımızda ayrıca ele alınıyor.

Hurda ve fire: ödediğiniz fiyat gerçek maliyet değildir#

Hurda alımında maliyet, terazide okunan gramla bitmez. Rafinajda kayıp (fire) vardır ve rafinaj ücreti ödenir. Gerçek maliyet, geri gelen has grama bölünerek bulunur.

Deftere "gram başı 4.020 TL" yazarsanız gerçek maliyeti gram başına 95,83 TL eksik göstermiş olursunuz; bu da yaklaşık %2,4'lük bir sapmadır. Kırk-elli gramlık tek bir alımda küçük görünen bu oran, yıllık hurda hacmine vurulduğunda kâr tablosunun yönünü değiştirebilir. Fire oranlarının nasıl belirlendiği ve hurda alımında dikkat edilecek noktalar için hurda altın alımı ve fire yazımıza, has hesabının mantığı için has altın hesaplama yazımıza bakabilirsiniz.

Girişin kanalı maliyeti belirler#

Stoğa mal yalnızca toptancıdan girmez. Her giriş kanalının kendi maliyet belirleme kuralı vardır:

Takas özellikle dikkat ister. Müşteri 30,00 gram 22 ayar bilezik (27,48 gram has) verip karşılığında 6 çeyrek alıyor ve aradaki farkı nakit tahsil ediyorsa, dükkâna giren bilezik bedava gelmiş değildir. O bileziğin maliyeti, takas anında ona biçtiğiniz değerdir: 27,48 × 4.020 = 110.469,60 TL. Bu rakam yazılmazsa bilezik stoğa maliyetsiz girer ve ileride satıldığında kârı olduğundan yüksek görünür. Takasın kayıt düzeni takas işlemi nasıl kaydedilir yazımızda ayrıntılı.

Stokta olmayanı satmak: maliyeti bilinmeyen satış#

Uygulamada sık karşılaşılan bir durum: mal fiilen elde ama henüz kaydedilmemiş, ya da tedarikçiden yolda. Satış girilir, karşılığında düşülecek lot yoktur.

Bu satış kayıtta durur, cirosu görünür, ama maliyet tarafı boştur. Dolayısıyla:

• O satışın kârı olduğundan yüksek çıkar (maliyet sıfır kabul edilir).
• Stok miktarı eksiye düşer ya da sıfırda takılır; sayım hiçbir zaman tutmaz.
• Mal sonradan girildiğinde, hangi satışın onun maliyetini taşıması gerektiği belirsizleşir.

Doğru davranış satışı engellemek değildir; esnaf hayatı buna izin vermez. Doğru davranış, satışı stok üstü olarak işaretlemek ve mal fiilen girdiğinde maliyetini eşleştirmektir. İşaretlenmemiş stok üstü satış, kâr raporunu sessizce bozar; işaretlenmiş olan ise haftalık kontrol listenizde bir satır olarak kalır.

Saray Altın'da lot düşümü nasıl çalışıyor?#

Kuyumcu panelinde alış kaydını "stoğa ekle" seçeneğiyle girdiğinizde, o alış ayrı bir lot olarak stoğa yazılır ve kendi alış fiyatını taşır. Aynı ürün koduna sahip lotlar stok ekranında tek bir grup altında toplanır; grubun içinde her lot kendi tarihi ve kendi alış değeriyle ayrı ayrı durur, grup kartında da "Toplam Alış Değeri" olarak lot maliyetlerinin toplamı görünür.

Satış girdiğinizde düşüm otomatik olarak FIFO sırasıyla yapılır: aynı ürün kodundaki lotlar giriş tarihine göre sıralanır ve miktar en eski lottan başlayarak dağıtılır; bir lot tükendiğinde arşivlenir ve listelerden düşer. Satış miktarı toplam stoğu aşıyorsa kayıt engellenmez, ancak "Stok yetersiz: 4 birim stoktan karşılandı, 2 birim stok dışı satıldı" biçiminde bir uyarıyla işaretlenir ve listede S.Ü rozetiyle görünür. Satışı sonradan silerseniz ya da miktarını düzenlerseniz, düşülen lotlara miktar geri yüklenir; böylece stok ile satış kayıtları birbirinden ayrışmaz.

Dönemsel kâr ve marj görünümünün nasıl okunacağını finansal özet ve kâr marjı raporu yazımızda ayrıca ele aldık.

Sık yapılan hatalar#

• Aynı ürünün tüm alışlarını tek satırda toplamak. "Çeyrek: 30 adet" satırı miktarı doğru gösterir, maliyeti hiç göstermez. Lot ayrımı olmadan FIFO da ağırlıklı ortalama da hesaplanamaz.
• Alış işçiliğini maliyet dışında bırakmak. Yukarıdaki örnekte kârı 7.832 TL yerine 17.832 TL gösteren tek sebep buydu.
• Fireyi görmezden gelmek. Hurda alımında ödenen fiyat, has gram maliyeti değildir. Rafinaj sonrası geri gelen grama bölmeden gerçek maliyet çıkmaz.
• Takas girişine maliyet yazmamak. Karşılığında mal verdiğiniz bir giriş bedava değildir; takas anındaki değerleme o lotun maliyetidir.
• Yöntemi dönem ortasında değiştirmek. Bir ay FIFO, ertesi ay ortalama kullanmak, dönemler arası karşılaştırmayı anlamsız kılar. Yöntem seçimini mali müşavirinizle birlikte yapın ve sabit tutun.
• Stok üstü satışı işaretlemeden geçmek. Sonradan düzeltilmeyen tek bir stok üstü satış, o ürünün tüm maliyet zincirini kaydırır.
• Kâğıt üstündeki kârı yenileme maliyetiyle karşılaştırmamak. Yükselen piyasada kârın bir kısmı, aynı malı yerine koymaya gidecektir.

Nereden başlamalı?#

Bu düzeni kurmak için tüm geçmişi geriye dönük ayıklamanız gerekmez. Üç adım yeterlidir.

1. En çok döndürdüğünüz üç üründe lot ayrımını başlatın. Muhtemelen çeyrek, 22 ayar bilezik ve gram altındır. Bundan sonraki her alışı ayrı satır olarak, kendi tarihi ve kendi birim maliyetiyle kaydedin. Geçmiş stoğu tek bir "açılış lotu" olarak, elinizdeki en makul ortalama maliyetle açın ve bunu not düşün.

2. Alış işçiliğini maliyet satırına taşıyın. Faturada ayrı görünen işçiliği lot maliyetine ekleyin. Bu tek değişiklik, çoğu dükkânda kâr marjı algısını ilk aydan itibaren düzeltir.

3. Ayda bir kez üç sayıyı karşılaştırın. Dönem satış bedeli, dönem FIFO maliyeti ve aradaki fark. Bu üç sayıyı yan yana görmeye başladığınızda hangi ürünün gerçekten kazandırdığı, hangisinin yalnızca ciro ürettiği ortaya çıkar.

Kâr, ay sonunda kasadan çıkan sayı değildir; her satışın kendi maliyetiyle eşleşmesinden doğan bir sonuçtur. Lot ayrımı olmadan bu eşleşme kurulamaz, kurulamayınca da kâr tahminden ibaret kalır.