Kuyumcuda vadeli altın satışında asıl risk, müşterinin ödememesi değildir. Asıl risk, alacağın yanlış birimle kaydedilmesidir: satışı TL olarak deftere yazarsanız, vade boyunca altın yükseldiğinde parayı eksiksiz tahsil etseniz bile sattığınız malı tezgâha geri koyamazsınız. Çek ve senet bu riski çözmez; yalnızca tahsilata hukuki bir dayanak kazandırır.
Bu iki şeyi ayırmak, konunun tamamıdır. Hukuki güvence çekin veya senedin işidir; değer güvencesi ise kayıt biriminin işidir. Bir kuyumcu ikisini birbirine karıştırdığında, elinde geçerli bir kambiyo senedi ve eksilmiş bir tezgâh birlikte kalır.
Aşağıda önce aynı satışın TL bazlı ve has bazlı kaydını yan yana koyup vade sonundaki farkı sayıyla gösteriyoruz; sonra çek kabulünde neye bakılacağını, senet düzenlerken hangi şekil şartlarının aranacağını ve tahsil edilemeyen alacakta izlenecek yolu ele alıyoruz.
İki senaryolu örnek: aynı satış, iki farklı kayıt
Bir satışı baştan sona takip edelim. Aşağıdaki has altın fiyatları örnek olsun diye seçilmiş varsayımlardır; kendi hesabınızı gerçek fiyatla yapın.
Satış: 22 ayar, 40,00 gram bilezik. Milyem 0,916. Vade 3 ay.
Has karşılığı = 40,00 × 0,916 = 36,640 gram has
Mal bedeli = 36,640 × 4.000 TL = 146.560 TL
İşçilik (%8) = 146.560 × 0,08 = 11.725 TL (yuvarlandı)
------------------------------------------------------------
Satış toplamı = 158.285 TL
Şimdi aynı satışı iki farklı şekilde deftere yazalım ve vade gününde ne olduğuna bakalım.
| TL bazlı kayıt | Has bazlı kayıt | |
|---|---|---|
| Deftere yazılan | 158.285 TL alacak | 36,640 gram has + 11.725 TL işçilik |
| Fiyat 4.600 TL'ye çıkarsa | ||
| Tahsil edilen | 158.285 TL | 180.269 TL |
| Bununla alınabilen has | 31,861 gram | 36,640 gram |
| Fark | −4,779 gram | 0 |
| Fiyat 3.600 TL'ye düşerse | ||
| Tahsil edilen | 158.285 TL | 143.629 TL |
| Bununla alınabilen has | 40,711 gram | 36,640 gram |
| Fark | +4,071 gram | 0 |
Hesabın açılımı şöyledir: TL bazlı kayıtta tahsilat sabittir, o yüzden 158.285 TL'nin içindeki 11.725 TL işçilik payı düşüldükten sonra kalan 146.560 TL, vade günündeki fiyattan bölünür. 146.560 ÷ 4.600 = 31,861 gram; 146.560 ÷ 3.600 = 40,711 gram. Has bazlı kayıtta ise tahsil edilecek tutar vade gününde hesaplanır: 36,640 × 4.600 + 11.725 = 180.269 TL; 36,640 × 3.600 + 11.725 = 143.629 TL.
Tablonun en önemli satırı üçüncü sütun değil, TL sütunundaki artı işaretidir. Fiyat düştüğünde 4 gram kazanıyorsunuz. Bu iyi bir haber değil: kâr etmenizin altın fiyatının yönüne bağlanması, kuyumculuğun değil bahsin tanımıdır. Has bazlı kayıt her iki yönde de sıfır fark üretir; kârınız işçilikte ve alış-satış makasında kalır, fiyatta değil.
Çek kabulünde neye bakılır?
Çek elinize geldiğinde yapılacak kontrol iki katmanlıdır: senedin kendisi geçerli mi, ve düzenleyen ödeyebilir mi?
Türk Ticaret Kanunu'nun 780'inci maddesi çekin unsurlarını sayar. Bunlardan birinin eksikliği, 781'inci maddedeki sınırlı istisnalar dışında senedin çek sayılmaması sonucunu doğurur.
| Unsur (TTK md. 780) | Tezgâhta kontrolü |
|---|---|
| Senet metninde "çek" kelimesi | Matbu, banka basar |
| Kayıtsız ve şartsız ödeme havalesi | Üzerine şart yazılmış çek kabul etmeyin |
| Muhatabın (bankanın) ticaret unvanı | Matbu |
| Ödeme yeri | Matbu |
| Düzenlenme tarihi ve yeri | El yazısı, en kritik alan |
| Düzenleyenin imzası | Kaşe ile birlikte, okunur |
| Banka tarafından verilen seri numarası | Matbu |
| Karekod | Matbu; sorgulanmalı |
Düzenlenme tarihi neden en kritik alan? Çünkü çekin bütün süreleri ondan başlar. TTK madde 796'ya göre çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir; bu süreler çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar. Tarihi yanlış okuyup ibraz süresini kaçırmak, kambiyo hukukundan doğan başvurma haklarınızı doğrudan zayıflatır.
Karekod sorgusunda tezgâh açısından en değerli beş satır şunlardır:
- Son beş yılda "karşılıksızdır" işlemi görmüş ve hâlen ödenmemiş çeklerin adedi ve tutarı.
- Çek hesabı sahibi hakkında çek hesabı açma yasağı bulunup bulunmadığı ve varsa kararın tarihi.
- Düzenlenerek bankalara teslim edilen çeklerin adedi ve tutarı ile bankalara ibraz edilmemiş çek adedi ve tutarı.
- Her bir çek yaprağı ile ilgili tedbir kaydı olup olmadığı.
- Çek hesabı sahibi tacirse iflasına karar verilip verilmediği.
Üçüncü madde çoğu kuyumcunun atladığı satırdır: piyasada dolaşan ama henüz ibraz edilmemiş çek tutarı, düzenleyenin önündeki ödeme yükünü gösterir. Elinizdeki çek tek başına makul görünse de aynı kişinin önümüzdeki aylara yayılmış çok daha büyük bir yükü olabilir.
İkinci katman ciro zinciridir. Çek size doğrudan keşideciden değil birkaç el değiştirerek geldiyse, arka yüzdeki ciro silsilesinin kesintisiz olması gerekir; kopukluk varsa hamil sıfatınız tartışmalı hâle gelir. Pratik kural: cirolu çekte hem keşideciyi hem sizden önceki cirantayı tanıyın.
Karşılıksız çıkarsa ne olur?
Çek karşılıksız çıktığında üç ayrı sonuç doğar ve bunları birbirine karıştırmamak gerekir.
Bankanın ödemekle yükümlü olduğu tutar. Çek Kanunu madde 3'ün üçüncü fıkrası, muhatap bankayı süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için belirli bir tutarı ödemekle yükümlü tutar. Aynı fıkra bu miktarın, TÜİK tarafından yayımlanan fiyat endekslerindeki yıllık değişmeler göz önünde tutularak TCMB tarafından her yıl Ocak ayında belirleneceğini ve Resmî Gazete'de yayımlanacağını söyler. Güncel rakamı TCMB'nin ilgili tebliğinden teyit edin; yıl içinde okuduğunuz eski bir rakama güvenmeyin. Ayrıca aynı maddenin dokuzuncu fıkrası uyarınca çekin baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmemesi hâlinde bankanın bu sorumluluğu sona erer.
Karşılıksızdır işlemi. Madde 3'ün ikinci fıkrası, işlemin bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı olarak yapılacağını belirtir. Kısmi karşılık varsa bu kısmı tahsil edip kalanı için işlem yaptırırsınız.
Ceza ve yasak. Madde 5'in birinci fıkrasına göre, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur; hükmedilecek adli para cezası çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder.
Zamanaşımı tarafında TTK madde 814, hamilin cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarının ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrayacağını düzenler.
Senet düzenlerken şekil şartları
Senet dediğimiz belge hukuken çoğunlukla bonodur. Unsurları TTK madde 776'da sayılmıştır ve bu liste tavsiye değil, geçerlilik şartıdır.
| Unsur (TTK md. 776) | Eksik olursa (TTK md. 777) |
|---|---|
| "Bono" veya "emre yazılı senet" kelimesi | Senet bono sayılmaz |
| Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi | Senet bono sayılmaz |
| Vade | Görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır |
| Ödeme yeri | Düzenlenme yeri ödeme yeri sayılır |
| Kime veya kimin emrine ödeneceği (lehtar) | Senet bono sayılmaz |
| Düzenlenme tarihi ve yeri | Yer yoksa düzenleyenin adı yanındaki yer sayılır |
| Düzenleyenin imzası | Senet bono sayılmaz |
Kuyumcu tezgâhında en sık düşülen üç hata bu tablodan doğar:
1. Lehtarı boş bırakmak. "Sonra yazarız" denilen senet, kimin alacaklı olduğu belirsiz bir kâğıttır. Lehtar adı senedin unsurudur.
2. Bedeli altın üzerinden yazmaya çalışmak. Bono "kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadini" içerir. Anlaşmanız gram üzerinden olsa bile senedin üzerine yazılan tutar paradır. Gram anlaşmasını senede değil, kendi kaydınıza ve ayrı bir yazılı mutabakata yazın; senet o mutabakatın tahsil aracı olsun. Bu kurgunun hukuki şeklini mali müşaviriniz ve hukuk danışmanınızla birlikte belirleyin.
3. Şart yazmak. "Mal teslim edilince ödenecektir" gibi bir kayıt, kayıtsız ve şartsız ödeme vaadi unsurunu zedeler.
Vade geldiğinde ödenmezse: TTK madde 714'ün üçüncü fıkrası uyarınca belirli bir günde ödenmesi şartını içeren senetten dolayı çekilecek ödememe protestosunun, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmesi zorunludur. Bu iki günlük pencere pratikte en çok kaçırılan süredir. Zamanaşımı tarafında madde 749, kabul edene karşı ileri sürülecek istemlerin vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrayacağını düzenler. Metinler için Türk Ticaret Kanunu.
Avantajları
- Çek: ibrazda ödenir, banka nezdinde kayıt üretir
- Çek: karekod sorgusuyla düzenleyenin geçmişi ücretsiz görülür
- Çek: karşılıksız çıkarsa banka belirli bir tutarı ödemekle yükümlüdür
- Çek: karşılıksızlıkta ceza sorumluluğu ve çek yasağı devreye girer
Dikkat edilmesi gerekenler
- Senet: banka aracılığı yoktur, ödeme doğrudan borçludan beklenir
- Senet: düzenleyenin ödeme geçmişini sorgulayacağınız merkezi bir kayıt yoktur
- Senet: eksik unsur nedeniyle bono vasfını kaybetme riski taşır
- Senet: protesto için ödeme gününü izleyen iki iş günlük dar bir pencere vardır
Bu tablo çeki senede üstün kılmaz; ikisinin risk profilinin farklı olduğunu gösterir. Uygulamada tanımadığınız müşteride çek, tanıdığınız ve cari hesabı olan müşteride senet daha sık tercih edilir.
Veresiye defterinden takip edilebilir borç kaydına
Vadeli satışın kaydı, defterde çoğunlukla tek satırdır: "Ahmet Bey, bilezik, 158.285, 3 ay". Bu satır dört soruya cevap veremez.
| Soru | Tek satırlık defter | Takip edilebilir kayıt |
|---|---|---|
| Bakiye kaç gram? | Belirsiz, elle hesaplanır | Anlık, has gram olarak görünür |
| Hangi tahsilat ne zaman geldi? | Üzeri çizilir, geçmiş silinir | Her tahsilat kendi tarihiyle ayrı satır |
| O gün fiyat kaçtı? | Hatırlanmaz | Tahsilat satırında saklıdır |
| Hangi çek/senet hangi satışın? | Bağ kurulmaz | Kayıt ile araç ilişkilendirilir |
Üçüncü satır en pahalıya mal olanıdır. Bir tahsilatı "80.000 TL alındı" diye yazarsanız, üç ay sonra o tahsilatın kaç gram düştüğünü yeniden üretemezsiniz. Mutabakat masasında fiyat kimin hatırladığına kalır ve genellikle sizin aleyhinize hatırlanır.
Kısmi tahsilat: işlenmiş örnek
Aynı satışı üç senede bağlayalım: her biri 60.000 TL, aylık vadeli. Defterdeki bakiye ise has'tır. Tahsilat sırası kuralı: önce TL kalemi (işçilik), sonra has.
| Tarih | Tahsilat | Örnek has fiyatı | İşçiliğe | Has'a giden | Düşülen gram | Kalan has |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Satış | - | 4.000 | - | - | - | 36,640 |
| 1. senet | 60.000 TL | 4.150 | 11.725 TL | 48.275 TL | 11,633 | 25,007 |
| 2. senet | 60.000 TL | 4.320 | - | 60.000 TL | 13,889 | 11,118 |
| 3. senet | 60.000 TL | 4.480 | - | 60.000 TL | 13,393 | −2,275 |
Son satırdaki eksi işareti hata değil, beklenen sonuçtur. Senet tutarları satış gününde sabitlendi; bakiye ise has olarak yaşadı. Üçüncü senet bakiyeyi 2,275 gram aştı. Bu fazlalık, kapanış günündeki fiyatla 2,275 × 4.480 = 10.192 TL ederinde müşterinin alacağıdır; iade edilir ya da bir sonraki alışverişe mahsup edilir.
Buradaki asıl kazanç şudur: fark görünüyor. TL bazlı tek satırlık defterde bu 10.192 TL hiç ortaya çıkmaz; kalem "kapandı" diye kapanır ve kimin lehine ne kadar sapma olduğu asla bilinmez. Has bazlı taksit takibinin ayrıntısını borç defteri yazımızda adım adım işledik; toplam pozisyonu görmek için cari hesap takibi yazısına bakabilirsiniz.
Eşikler: hangi tutar esas alınır?
Vadeli satışta sık sorulan soru şudur: eşik hesabında peşinat mı, taksit mi, toplam mı esas alınır?
MASAK kimlik tespiti tarafında ölçüt işlemin tutarıdır, taksit tutarı değil. Üstelik Tedbirler Yönetmeliği'nin 5'inci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi, işlem tutarının yanı sıra birbiriyle bağlantılı birden fazla işlemin toplam tutarını da ölçüte dâhil eder. Yani satışı üçe bölmek eşiği düşürmez; bölme davranışının kendisi ayrıca dikkat çekicidir. Güncel rakamlar için kuyumcu için tutar ve hadler tablosu yazımıza bakın.
Tevsik zorunluluğu tarafında ise ölçüt tahsilat ve ödemelerin tutarıdır; belirli bir haddi aşan işlemlerin banka, ödeme kuruluşu benzeri aracılarla belgelendirilmesi beklenir. Bu haddin güncel tutarı ile çek ve senedin bu kapsamda nasıl değerlendirileceği ayrı bir teknik konudur; rakamı ezberden kullanmak yerine Gelir İdaresi Başkanlığı kaynağından ve mali müşavirinizden teyit edin. Nakit ağırlıklı tahsilatın kendi başına ne anlama geldiğini nakit ödeme ve risk göstergeleri yazısında ele aldık.
Tahsil edilemeyen alacakta izlenecek yol
Vade geldi, ödeme gelmedi. Sıra doğru işletilmezse hem hukuki hem mali haklar kaybedilir.
| Adım | Çekte | Senette |
|---|---|---|
| 1 | Düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz | Vadede ödemeyi talep |
| 2 | Karşılıksızdır işlemi yaptır, kısmi ödemeyi tahsil et | Ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde protesto |
| 3 | Onaylı fotokopi ve ibraz kaydını dosyala | Protesto belgesini dosyala |
| 4 | Kambiyo senetlerine mahsus takip / icra | Kambiyo senetlerine mahsus takip / icra |
| 5 | Şikâyet yoluyla ceza sorumluluğu (md. 5) | Ceza yolu yok, hukuki takip esas |
| 6 | Muhasebe tarafında şüpheli alacak değerlendirmesi | Muhasebe tarafında şüpheli alacak değerlendirmesi |
Altıncı adım için Vergi Usul Kanunu'nun 323'üncü maddesi iki hâl sayar. Ticari kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmak şartıyla; dava veya icra safhasında bulunan alacaklar ile yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan ve belirli bir tutarı aşmayan alacaklar şüpheli alacak sayılır. Bu ikinci bentteki tutar 1/1/2026'dan geçerli olmak üzere 588 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile 25.000 TL olarak belirlenmiştir; her yıl güncellendiği için kendi döneminizin rakamını GİB kaynağından teyit edin. İşletme hesabı esasında defter tutan mükelleflerin de bu alacakları defterlerinin gider kısmına kaydedebileceği aynı maddede düzenlenmiştir.
Buradaki pratik sonuç şudur: küçük tutarlı bir alacakta bile protesto veya yazılı talebin belgesi olmadan muhasebe tarafı işletilemez. Telefonla aramak bir belge üretmez.
Sık yapılan hatalar
1. Çeki alıp kayda hiç girmemek. Kasada duran çek, defterde olmayan bir alacaktır. Gün sonu sayımında ne nakittir ne alacaktır; sadece kayıptır.
2. Vadeyi "üç ay sonra" diye yazmak. Ne çekte ne senette "üç ay sonra" diye bir vade vardır. İkisinde de tarih yazılır ve bütün süreler o tarihten hesaplanır.
3. Ciro edilen çekin arka yüzünü okumamak. Zincirdeki kopukluk, ödeme günü değil takip günü ortaya çıkar; o gün de geri dönüşü yoktur.
4. Karekodu okutmamak. Ücretsiz, izin gerektirmeyen ve saniyeler süren bir risk taramasını atlamak, kabul edilen çek başına ölçülebilir bir maliyettir.
5. İbraz süresini kaçırıp beklemek. İleri tarihli çekte hukuki takibin ön şartı, düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz ve karşılıksızdır işlemidir. Süre kaçınca elinizde belge kalır, dayanak kalmaz.
6. Alacağı TL sabitleyip has kaydını hiç tutmamak. Yukarıdaki tablo bu hatanın 4,779 gramlık bedelini tek satırda gösteriyor.
7. Emanetle karıştırmak. Müşteriye teslim edilmiş ama bedeli çeke bağlanmış mal, emanet değil satıştır. İkisini aynı listede tutmak stok ve kâr hesabını birlikte bozar; farkı emanet takibi yazısında ayrıntılandırdık.
8. Tek düzenleyene yığılmayı görmemek. Elinizdeki çeklerin üçü aynı kişinin olabilir. Vadeye göre değil, düzenleyene göre de bir toplam almak gerekir.
Nereden başlamalı?
Bugün yapılabilecek en somut iş, kasadaki ve çekmecedeki bütün çek ve senetleri masaya dökmek ve her biri için beş sütunlu tek bir liste kurmaktır: düzenleyen, vade tarihi, tutar, hangi satışın karşılığı, o satışın has karşılığı. Beşinci sütun çoğu dükkânda ilk kez doldurulur ve genellikle sürpriz üretir.
Ardından üç kuralı yazılı hâle getirin:
- Vadeli hiçbir satış, has karşılığı deftere yazılmadan kapanmaz.
- Kabul edilen her çekin karekodu okutulur; sonuç kayda not düşülür.
- Vade takvimi haftalık bakılır; ibraz ve protesto süreleri kaçırılmaz.
Bu üç cümle, önümüzdeki bir yılda tahsil edeceğiniz tutarı, elinizdeki senetlerin hukuki gücünden daha fazla belirler. Has kavramının kendisinde tereddüdünüz varsa has altın nedir yazısıyla başlamak, geri kalan her şeyi kolaylaştırır.