Kuyumcular MASAK yükümlüsüdür. Dayanak, Tedbirler Yönetmeliği'nin 4'üncü maddesinin birinci fıkrasının (k) bendidir: "Kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar ile bu işlemlere aracılık edenler." Bu bent bir ciro sınırı ya da ölçek şartı içermez; vitrinde altın satan da, hurda alan da, aracılık eden de kapsamdadır.
Bu sayfa bir MASAK kuyumcu uyum rehberidir: yükümlülüklerin tamamını, dayanak maddeleriyle ve hangi anda devreye girdikleriyle birlikte tek listede toplar. Her başlığı burada baştan sona anlatmıyoruz; her birinin ayrıntısı ayrı bir yazıda duruyor ve ilgili bölümden oraya yönlendiriyoruz. Amaç, "benim neyi yapmam gerekiyor?" sorusunun cevabını tek ekranda görebilmenizdir.
Mevzuatın kuyumculuğa bakışı tek cümleyle özetlenebilir: kuyumcu, Tedbirler Yönetmeliği'nin tanımıyla finansal olmayan belirli iş ve meslekler grubundadır. Banka değilsiniz; ama yüksek değerli, kolay taşınan ve fiyatı standart olan bir malı nakde çevirebiliyorsunuz. Yükümlülüklerin tamamı buradan türer.
Yasal çerçeve: hangi metin neyi düzenler?
Kuyumcunun karşısında dört metin vardır ve hangisinin neyi düzenlediğini bilmek, sonraki her sorunun cevabını kolaylaştırır.
| Metin | Neyi düzenler | Kuyumcuyu kapsar mı? |
|---|---|---|
| 5549 sayılı Kanun | Yükümlülüklerin çerçevesi ve yaptırımları | Evet |
| Tedbirler Yönetmeliği | Kimlik tespiti, ŞİB, muhafaza ve ibrazın usul ve esasları | Evet |
| Uyum Programı Yönetmeliği | Uyum programı, uyum görevlisi, uyum birimi | Hayır (madde 4 listesinde sayılmamıştır) |
| MASAK ŞİB Rehberi (Kuyumcular) | Bildirim formunun doldurulması, şüpheli işlem tipleri | Evet, sektöre özel |
Bu ayrım pratikte şu anlama gelir: Tedbirler Yönetmeliği size neyi yapacağınızı söyler, Uyum Programı Yönetmeliği ise bunu yapacak kurumsal yapıyı düzenler. İkincisinin kapsamında olmamak, birincisinin yükümlülüklerini hafifletmez.
Yükümlülük haritası: tamamı tek tabloda
Aşağıdaki tablo bu sayfanın omurgasıdır. Her satır bir yükümlülük, dayanağı, tetiklendiği an, kaydın nerede duracağı ve ayrıntının hangi yazıda olduğunu gösterir.
| Yükümlülük | Dayanak | Ne zaman devreye girer | Kaydın yeri | Ayrıntı |
|---|---|---|---|---|
| Kimlik tespiti | Tedbirler Yön. md. 5 | Sürekli iş ilişkisinde tutarsız; işlem ya da bağlantılı işlem toplamı 185.000 TL ve üzerinde; şüphe hâlinde tutarsız | Müşteri (cari) kartı | Kimlik tespiti ve 185.000 TL eşiği |
| Bağlantılı işlemlerin toplanması | md. 5/1-(b), md. 27/3 | Aynı kişinin birden çok işlemi olduğunda | Müşteri bazında işlem geçmişi | Bağlantılı işlemler ve bölme |
| Gerçek faydalanıcı tespiti | md. 17/A | Tüzel kişiyle sürekli iş ilişkisi tesisinde | Müşteri dosyası ve ortaklık belgesi | Gerçek faydalanıcı tespiti |
| Şüpheli işlem bildirimi | 5549 md. 4; Tedbirler md. 27-28 | Şüphenin oluştuğu tarihten itibaren en geç on iş günü | MASAK.Online ve iç dosya | Şüpheli işlem bildirimi nedir |
| Şüpheli işlem tiplerinin bilinmesi | MASAK ŞİB Rehberi (Kuyumcular) | Sürekli | Personel bilgilendirmesi | Kuyumcuya özel şüpheli işlem tipleri |
| Erteleme talepli bildirim | 5549 md. 19/A | İşlemin durdurulması gerektiğinde | MASAK.Online | İşlemlerin ertelenmesi talepli ŞİB |
| Bildirim gizliliği | Tedbirler md. 29 | Bildirim yapıldığı andan itibaren süresiz | Yok; açıklama yasağıdır | Şüpheli işlem bildirimi nedir |
| Bildirmeme kararının kaydı | Tedbirler md. 46/2 (hüküm uyum görevlisi atayanlara yazılmıştır) | Şüphe değerlendirilip bildirilmediğinde | Yazılı gerekçe dosyası | MASAK kayıt saklama süresi |
| Muhafaza ve ibraz | 5549 md. 8; Tedbirler md. 46 | Her belge ve kayıt için, sekiz yıl | Aranabilir arşiv | MASAK kayıt saklama süresi |
| Bilgi ve belge verme | 5549 md. 7; Tedbirler md. 31 | Talep geldiğinde | Tüm kayıt düzeni | MASAK denetimine hazırlık |
Tablodaki on satırın hepsi ayrı bir klasöre değil, aynı işlem kaydına bağlanır. İyi kurulmuş bir düzende müşteri kartı, işlem, belge ve ödeme bilgisi birbirine bağlıdır; denetim geldiğinde ortaya çıkan şey bu bağdır. Temel çerçevenin biraz daha geniş bir anlatımı için kuyumcular için MASAK yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.
1. Müşterinin tanınması
Kimlik tespiti, Tedbirler Yönetmeliği madde 5'te beş ayrı hâle bağlanmıştır. Kuyumcuyu ilgilendiren dördü şudur: sürekli iş ilişkisi tesisinde; işlem tutarı ya da bağlantılı işlemlerin toplamı 185.000 TL ve üzerinde olduğunda; şüpheli işlem bildirimini gerektiren durumlarda; daha önce alınan kimlik bilgilerinin yeterliliği veya doğruluğu şüpheliyse. Bu dördünden yalnızca ikincisi bir tutara bağlıdır, kalan üçü tutar gözetmeksizin işler. Eşiğin dayanağı, nasıl güncellendiği ve nereden doğrulanacağı kuyumcu için tutar ve hadler tablosunda satır satır duruyor; burada tekrarlamıyoruz.
Sonuncusu uygulamada en az bilinenidir: müşteriyi yıllar önce kaydettiniz, bilgiler eskidi ya da tutarsız görünüyor. Bu durumda tutar eşiğine bakılmaz, tespit yenilenir.
Bir başka kritik ayrıntı maddenin ikinci fıkrasındadır: kimlik tespiti, iş ilişkisi tesisinden veya işlem yapılmadan önce tamamlanır. Yani eşiğin aşılacağını gördüğünüz an, işlemi tamamlayıp kimliği sonra istemek mevzuata uygun değildir. Sırayı doğru kurmak, sonradan telafi edilemeyen tek noktadır.
Tüzel kişi müşterilerde bir katman daha vardır. Madde 17/A, ticaret siciline kayıtlı tüzel kişilerle sürekli iş ilişkisi tesisinde, tüzel kişiliğin yüzde yirmi beşini aşan hisseye sahip gerçek kişi ortakların kimliğinin tespit edilmesini öngörür. Bu oranda ortak yoksa ya da olan ortağın gerçek faydalanıcı olmadığından şüpheleniliyorsa, tüzel kişiliği nihai olarak kontrolünde bulunduran gerçek kişiye ulaşılması gerekir; o da tespit edilemezse en üst düzey icra yetkisine sahip gerçek kişi, üst düzey yönetici sıfatıyla gerçek faydalanıcı kabul edilir. Ayrıntısı gerçek faydalanıcı tespiti yazımızda.
2. Şüpheli işlem bildirimi
Şüpheli işlem, Tedbirler Yönetmeliği madde 27'nin tanımıyla; yapılan veya yapılmaya teşebbüs edilen işleme konu mal varlığının yasa dışı yollardan elde edildiğine ya da yasa dışı amaçlarla kullanıldığına dair bilgi, şüphe veya şüpheyi gerektirecek bir hususun bulunmasıdır. Bildirim tutar gözetilmeksizin yapılır; küçük tutarlı bir işlem de bildirim konusu olabilir.
Süre, madde 28/2'ye göre şüphenin oluştuğu tarihten itibaren en geç on iş günüdür. Bu tarih işlemin yapıldığı tarih değildir; şüphe işlemden günler sonra da oluşabilir. Bildirimden sonra yeni bilgi veya bulgu elde edilirse yeni bir form doldurulur ve önceki bildirime ek olduğu belirtilerek gecikmeksizin gönderilir.
Bildirim kanalı MASAK.Online sistemidir (onlineislemler.masak.gov.tr) ve kullanıcı kaydının bir defaya mahsus yükümlü ya da kanuni temsilcisi tarafından oluşturulması gerekir. Sisteme ilk girişin nasıl yapıldığını MASAK.Online rehberimizde anlattık.
Kuyumculara özel güncel rehber MSK-RHB-ŞİB-008-2.0 kodlu, 16.06.2025 tarihli sürümdür. Sektöre özel 33 şüpheli işlem tipi (T-008-2.1 ila T-008-2.33) ve tüm yükümlüler için ortak 16 müşteri profili tipi (T-008-1.1 ila T-008-1.16) tanımlar. Formda tip kodu seçildiği için, şüphenizin hangi tipe oturduğunu bildirimden önce belirlemek işi kısaltır. Tiplerin dökümü kuyumcuya özel şüpheli işlem tipleri yazımızda; şüpheyi tetikleyen nakit davranışları ise nakit ödeme ve risk göstergeleri yazımızda.
İki nokta ayrıca bilinmelidir. Birincisi gizliliktir: madde 29 uyarınca bildirimde bulunulduğu, işleme taraf olanlar dâhil hiç kimseye açıklanamaz. İkincisi ertelemedir: 5549 sayılı Kanun'un 19/A maddesi, şüphe üzerine işlemi yedi iş günü süreyle askıya alma yetkisini Bakan'a verir. Erteleme talepli bildirim, rehbere göre salt şüpheden öte, şüpheyi destekleyen belge veya ciddi emare bulunması hâlinde gerekçesiyle gönderilir. Ayrıntısı erteleme talepli ŞİB yazımızda.
3. Muhafaza, ibraz ve bilgi verme
Muhafaza süresi sekiz yıldır ve başlangıcı belge türüne göre değişir: belgelerde düzenleme tarihi, defter ve kayıtlarda son kayıt tarihi, kimlik tespitine ilişkin belge ve kayıtlarda ise son işlem tarihi. Üçüncüsü sık atlanır; düzenli çalıştığınız bir müşteriyle her yeni işlemde o müşterinin kimlik kayıtları için sekiz yıl yeniden başlar.
Madde 46'nın ikinci fıkrası kapsamı genişletir: şüpheli işlem bildirimine veya uyum görevlisine yapılan dâhilî bildirimlere yönelik belge ve kayıtlar, bildirime ek yapılan belgeler ve uyum görevlilerince bildirimde bulunmama kararı verilen şüpheli işlemlere ilişkin yazılı gerekçeler de muhafaza ve ibraz kapsamındadır. Son ibarenin lafzı uyum görevlisi atayan yükümlüleri işaret eder; kuyumcunun uyum görevlisi atama zorunluluğu bulunmadığı için bu bent doğrudan kuyumcuya yazılmış değildir. Buna karşılık "değerlendirdim, bildirmemeye karar verdim" diyebilmek denetimde ancak yazılı bir gerekçeyle anlam taşır; bu kaydı tutmak zorunluluk olmasa da güçlü bir uygulamadır. Ayrıntısı MASAK kayıt saklama süresi yazımızda.
Bilgi ve belge verme ayrı bir yükümlülüktür: istenen kayıtlar tam ve doğru olarak, istenen usul ve şekilde gecikmeksizin verilir. Bilgi ve belgeler acil hâller dışında yazılı olarak istenir ve yazıyla istenenler için yedi günden az olmamak üzere uygun bir süre verilir. Denetimde neyin sorulduğu ve nasıl hazırlanılacağı MASAK denetimine hazırlık yazımızın konusudur.
4. Uyum görevlisi ve uyum programı: kuyumcu kapsamda mı?
Bu, kuyumcuların en sık takıldığı sorudur ve cevabı nettir. Uyum programı oluşturma yükümlülüğü, Uyum Programı Hakkında Yönetmelik'in 4'üncü maddesinde tek tek sayılan yükümlü gruplarına aittir: bankalar, sermaye piyasası aracı kurumları, sigorta ve emeklilik şirketleri, portföy yönetim şirketleri, ödeme ve elektronik para kuruluşları gibi kuruluşlar. Kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar bu listede sayılmamıştır. Aynı yönetmeliğin 29'uncu maddesindeki, uyum programı kurmaksızın yalnızca uyum görevlisi atayacak yükümlüler listesinde de kuyumcular yer almaz.
Bu ne demektir? Kurumsal yapı kurma zorunluluğunuz yok; yükümlülüklerin kendisi ise aynen duruyor. Uyum görevlisi bulunmayan yükümlüde bildirimi gerçek kişi yükümlünün bizzat kendisi, tüzel kişi yükümlünün kanuni temsilcileri, tüzel kişiliği bulunmayanların yöneticileri veya bunlar tarafından yetkili kılınanlar yapar. Bir görevli atanmamış olması, on iş günlük süreyi ya da sekiz yıllık saklama süresini değiştirmez. Konunun tamamı uyum görevlisi kuyumcular için zorunlu mu yazımızda.
Kapsamın zaman içinde genişletildiğini de not edelim: yükümlü listesine 2021'den bu yana kripto varlık hizmet sağlayıcılar, tasarruf finansman şirketleri ve belirli e-ticaret aracı hizmet sağlayıcılar eklenmiştir. "Bugün kapsam dışıyım" bilgisi bu yüzden yıllık olarak tazelenmelidir.
Tezgâhta nasıl görünür? Adım adım bir örnek
Aşağıdaki akış, aynı müşterinin bir hafta içindeki üç işlemi üzerinden yükümlülüklerin hangi anda devreye girdiğini gösterir.
VARSAYIM: has altın gram fiyatı = 5.000 TL (yalnızca örnek amaçlı)
Müşteri: aynı gerçek kişi, aynı dükkân, aynı hafta, üç ayrı fiş
#1 Pazartesi 22 ayar bilezik
14,00 gr × 0,916 = 12,824 gr has -> 64.120 TL
Kümülatif: 64.120 TL
#2 Çarşamba 22 ayar kolye
12,00 gr × 0,916 = 10,992 gr has -> 54.960 TL
Kümülatif: 119.080 TL
#3 Cuma 24 ayar külçe
30,00 gr × 0,995 = 29,850 gr has -> 149.250 TL
Kümülatif: 268.330 TL
Her fişe tek tek bakıldığında en büyüğü bile 185.000 TL'nin altındadır. Bağlantılı işlem olarak toplandığında ise eşik üçüncü işlemde aşılır. Yükümlülük zinciri şöyle işler:
| An | Devreye giren yükümlülük | Neye dayanır |
|---|---|---|
| 1. ve 2. işlem | Kayıt kişi bazında tutulmalı | md. 5/1-(b) toplama şartı |
| 3. işlem yapılmadan önce | Kimlik tespiti tamamlanır | md. 5/2 |
| Tespit anından itibaren | Belge ve kayıtlar sekiz yıl saklanır | md. 46 |
| Nakit yoğunluğu şüphe doğurursa | On iş günü içinde bildirim | md. 28/2 |
| Şüphe var, bildirmemeye karar verildiyse | Yazılı gerekçe saklanır | md. 46/2 (hüküm uyum görevlisi atayanlara yazılmıştır) |
Dikkat edilecek nokta şudur: eşiği aşan işlem en büyük işlem değil, toplamı sınırın üstüne taşıyan işlemdir. Üçüncü fişi keserken ikinci fişin varlığını göremeyen bir düzen, yükümlülüğün doğduğunu da göremez. Bölme ve bağlantı mantığının tamamı bağlantılı işlemler ve bölme yazımızda; kuyumcuyu ilgilendiren tüm eşik ve hadlerin listesi ise tutar ve hadler tablosunda.
Yaptırım tarafı: hangi ihlal hangi başlıkta?
Yaptırımlar tek tip değildir ve aradaki fark önemlidir.
| İhlal | Yaptırım türü | Dayanak |
|---|---|---|
| Kimlik tespiti ve devamlı bilgi verme | İdari para cezası | 5549 md. 13/1 |
| Şüpheli işlem bildirimi yapmamak | İdari para cezası (daha yüksek maktu tutar) | 5549 md. 13/1 |
| Eğitim, iç denetim, uyum görevlisi tayini gibi tedbirler | Önce yazılı ihtar ve süre, sonra idari para cezası | 5549 md. 13/2 |
| Bildirim gizliliğini ihlal etmek | Adli ceza: hapis ve adli para cezası | 5549 md. 14 |
| Bilgi ve belge vermemek | Adli ceza | 5549 md. 14 |
| Muhafaza ve ibraz yükümlülüğünü ihlal etmek | Adli ceza | 5549 md. 14 |
Son üç satır çoğu kuyumcunun beklemediği yerdedir: arşivi kaybetmek ya da istenen belgeyi verememek, idari para cezası başlığında değil adli ceza başlığında düzenlenmiştir. Bu, sekiz yıllık arşivin neden sadece "bir yerlerde durması"nın yetmediğini açıklar.
Tutarlara gelince: 13'üncü maddedeki maktu tutarlar Kanun'un 28'inci maddesi uyarınca her yılın başından geçerli olmak üzere, bir önceki yıl için Vergi Usul Kanunu'na göre belirlenen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır. Bu nedenle bu sayfada güncel bir rakam vermiyoruz; karar vermeden önce yürürlükteki tutarı resmî kaynaktan teyit edin. Bir de zamanaşımı vardır: yükümlülüğün ihlal edildiği tarihten itibaren sekiz yıl geçtikten sonra idari para cezası verilemez.
Beş yükümlülüğün ortak paydası: tek bir kayıt düzeni
Yukarıdaki on satırın hepsi aynı şeyi ister: kişiyle işlemin, işlemle belgenin bağlı olması. Uyumun büyük kısmı ayrı bir proje değil, iyi bir kayıt düzeninin doğal sonucudur.
Avantajları
- Müşteri kişi bazında tek kartta: bağlantılı işlemler kendiliğinden toplanır
- Kimlik belgesi ve beyan müşteri kaydının içinde: tespit ile işlem arasındaki bağ kurulur
- Tarih ve tutar aranabilir: sekiz yıllık arşivden istenen kayıt dakikalar içinde çıkar
- Kaydı kimin girdiği izlenebilir: sorumluluk dağılımı denetimde gösterilebilir
- Veri tek cihaza bağlı değil: arşivin sürekliliği donanıma bağlı kalmaz
Dikkat edilmesi gerekenler
- Aynı kişinin iki ayrı kartta durması: eşik teknik olarak hiç aşılmamış görünür
- Kimlik fotokopilerinin işlemden ayrı bir klasörde tutulması
- Şüphe notunun hiç yazılmaması: on iş günlük sürenin başlangıcı belirsiz kalır
- Bildirmeme kararının sözlü kalması: değerlendirme yapıldığının delili olmaz
- Tek bilgisayarda tutulan yedeksiz kayıt
Saray Altın'ın kuyumcu panelinde müşteri (cari) kaydı ile satış, alış, emanet, borç ve takas kayıtları aynı hesapta durur; müşteri kaydına kimlik doğrulama akışıyla kimlik belgesi görüntüleri ve imzalı beyan eklenebilir. Bu akış kimlik fotoğrafı gerektirdiği için kameralı bir cihazdan yürütülür; kamerasız masaüstünde başlatılamaz. Kapsamı bilgi merkezinden inceleyebilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Eşiği tek fişte aramak. 185.000 TL, bir fişin tutarı değil; aynı kişinin bağlantılı işlemlerinin toplamıdır. Fiş bazında bakan düzen, eşiğin aşıldığını hiçbir zaman göremez.
- Kimliği işlemden sonra istemek. Madde 5/2 tespiti işlemden önceye bağlar. Sonradan alınan kimlik, tespiti geçerli kılmaz.
- "Uyum görevlisi zorunlu değilmiş, o hâlde yükümlülük de yok" sanmak. Kapsam dışı olan şey kurumsal yapıdır; kimlik tespiti, bildirim ve saklama aynen sürer.
- Bildirmeme kararını yazmamak. Madde 46/2 bu kaydı uyum görevlisi atayan yükümlüler bakımından açıkça muhafaza kapsamına alır; kuyumcuda ayrıca zorunlu tutulmuş değildir. Yine de kayıt yoksa denetimdeki konumunuz "değerlendirdim ve bildirmedim" değil, "hiç fark etmedim" olur.
- Arşivi saklamakla yetinmek. Muhafaza ile ibraz iki ayrı fiildir. İstenen belgeyi makul sürede bulamıyorsanız, saklamış olmanız tek başına yükümlülüğü karşılamaz.
- Süreyi işlem tarihinden başlatmak. On iş günü, şüphenin oluştuğu tarihten işler. O tarihi sonradan hatırlamaya çalışmak süreyi kendi aleyhinize kısaltır.
- Şüpheyi tezgâhta konuşmak. Bildirim gizliliği süresizdir ve ihlali adli ceza başlığındadır.
Nereden başlamalı?
Bu sayfayı bir kez okumak yeterli değil; sıraya koymak gerekir. Önerdiğimiz üç adım şudur.
Bu hafta: kişi bazında toplama testi. Son otuz gün içinde aynı müşteriye yaptığınız tüm işlemlerin toplamını çıkarmayı deneyin. Cevabı dakikalar içinde alamıyorsanız, eksik olan bilgi değil kayıt düzenidir. Bağlantılı işlem kuralı bu tek yetenek üzerine kuruludur.
Bu ay: bağ testi. Arşivinizden rastgele bir kimlik tespiti kaydı seçin ve hangi işleme dayanak olduğunu gösterin. Sonra tersini yapın: rastgele bir yüksek tutarlı satıştan kimlik kaydına ulaşın. İki yönlü bağ kurulamıyorsa öncelik listenizin ilk sırası bellidir.
Bu çeyrek: bildirim hazırlığı. MASAK.Online kullanıcı kaydınızın çalışır durumda olduğundan ve bildirimi kimin yapacağının belli olduğundan emin olun. Şüphe anında formu ilk kez açmak, on iş günlük sürenin en pahalı kullanım biçimidir.
Üçü tamamlandığında geriye kalan iş düzeni sürdürmektir. Uyum tek seferlik bir proje değil, günlük kayıt alışkanlığının yan ürünüdür.