Kuyumcu hangi faturayı keser? Kısa cevap: alıcı e-Fatura uygulamasına kayıtlı bir mükellefse e-Fatura, değilse e-Arşiv Fatura. Vatandaştan yapılan hurda alımında ise fatura değil gider pusulası düzenlenir. Kararı veren şey sizin tercihiniz değil, üç değişkenin kesişimidir.

Tezgâhta bir gün içinde birbirinden çok farklı işlem geçer: vitrinden yüzük alan bir vatandaş, toptancıdan gelen mal, kurumsal bir firmanın siparişi, annesinden kalan bileziği bozduran bir müşteri, dolar bozdurmak isteyen bir komşu. Bunların hepsi kayda girer, ama hepsi aynı belgeyi doğurmaz. Belge tipini yanlış seçmek "biçimsel" bir hata gibi görünür; oysa hem cezaya hem de beyanda düzeltme yüküne dönüşen bir sonuç doğurur.

Bu yazı, kuyumcunun karşılaşabileceği belge kararını tek bir yerde toplar. Ayrıntısı derin olan konuları (özel matrah, işçilik, gider pusulası, iptal) burada tekrarlamıyoruz; kararı verdirip ilgili yazıya yönlendiriyoruz.

Belge kararını belirleyen üç değişken#

Kuyumcuda "hangi belgeyi keseyim" sorusu tek başına cevaplanamaz. Cevap üç bilginin kesişiminde çıkar.

1. Karşı taraf kim? Vergi mükellefi mi, değil mi? Mükellefse e-Fatura uygulamasına kayıtlı mı? Bu, belgenin tipini (fatura mı gider pusulası mı, e-Fatura mı e-Arşiv mi) belirler.

2. İşlemin konusu ne? Altın ziynet eşyası mı, külçe mi, gümüş mü, işçilik hizmeti mi, döviz mi? Bu, belgenin vergi rejimini (özel matrah, istisna, genel hükümler) belirler.

3. Tutar ne kadar? Tutar, belgenin tipini değil, çoğu zaman zorunlu olup olmadığını belirler. Ayrıca tahsilatın nasıl yapılacağı ve MASAK tarafında kimlik tespiti gerekip gerekmediği de tutara bağlıdır.

Bu üçünden önce gelen sıfırıncı soru ise işlemin yönüdür: satıyor musunuz, alıyor musunuz? Satışta belgeyi siz düzenlersiniz; alışta çoğu zaman belgeyi karşı taraf düzenler ve siz yalnızca takip edersiniz. Yönü karıştırmak, kuyumcuda en sık görülen belge hatasının kaynağıdır.

Numaralı karar akışı#

Tezgâhta bir işlem tamamlanırken şu sırayı takip edin:

1. İşlem hangi yönde? Satıyorsanız 2. adıma; alıyorsanız 7. adıma geçin.
2. İşlem döviz mi? Evetse kuyumculuk fatura düzeninin dışındasınız; aşağıdaki döviz bölümüne bakın.
3. Alıcı vergi mükellefi mi? Değilse (nihai tüketici) 4. adıma, mükellefse 5. adıma geçin.
4. Tutar, fatura düzenleme haddini aşıyor mu? Aşıyorsa e-Arşiv Fatura zorunludur. Aşmıyorsa perakende satış vesikası yeterlidir; ancak alıcı isterse yine fatura düzenlemek zorundasınız.
5. Alıcı e-Fatura uygulamasına kayıtlı mı? Vergi kimlik numarasıyla sorgulanır. Kayıtlıysa e-Fatura, kayıtlı değilse e-Arşiv Fatura düzenlenir. Mükellefe satışta tutar haddi aranmaz.
6. Belgenin vergi tipini seçin. Altın ziynet eşyası ve sikke altında fatura tipi özel matrah, özel matrah kodu 805; gümüş ürünlerde 808'dir. İşçiliği ayrıştırılabilir biçimde gösterin.
7. Alışta karşı taraf mükellef mi? Mükellefse belgeyi o düzenler; siz gelen faturayı takip edersiniz. Belge düzenleme zorunluluğu yoksa gider pusulası düzenlersiniz.
8. Süreyi kaçırmayın. Fatura da gider pusulası da azami yedi gün içinde düzenlenir.

Ana matris: alıcı tipi × ürün tipi#

Satış yönündeki kararın tamamı aşağıdaki tabloda toplanır. Satırlar işlemin konusunu, sütunlar karşı tarafı gösterir.

Vergi tipi ise ürün satırına bağlıdır ve alıcıdan bağımsızdır:

Bu tablonun altındaki mantığı ve resmî dayanaklarını altın satışında özel matrah yazısında ayrıntılı ele aldık. İşçiliğin neden ayrı bir kalem olarak durduğunu ise kuyumculukta işçilik, KDV ve matrah yazısı anlatıyor.

Alış yönü: belgeyi kim düzenler?#

Satış tarafı nispeten nettir. Karışıklık alış tarafında çıkar, çünkü burada bazen belge sizden, bazen karşı taraftan gelir.

Kuyumculukta pratik olarak birinci satır belirleyicidir: vatandaştan yapılan hurda ve ikinci el altın alımının belgesi gider pusulasıdır. Sürenin başlangıcı ödeme değil, malın teslim tarihidir ve yedi gün içinde düzenlenmeyen pusula hiç düzenlenmemiş sayılır. Belgenin içeriği, imza şartı ve ödemenin banka üzerinden yapıldığı hâlde ortaya çıkan kolaylık için gider pusulası kuyumcuda ne zaman düzenlenir yazısına bakabilirsiniz.

Tutar kapıları: üç ayrı eşik, üç ayrı sonuç#

Kuyumcuda tutar tek bir kapı açmaz. Birbirine karıştırılan üç ayrı eşik vardır ve her biri farklı bir yükümlülüğü tetikler.

514 Sıra No.lu Tebliğ, 1/1/2020'den geçerli olmak üzere işlenmiş kıymetli maden ve kıymetli taşlar ile bunlardan mamul eşya satışlarında fatura düzenleme mecburiyetine ilişkin haddin, işlemin gerçekleştiği yıla ait haddin üç katı olarak uygulanmasını öngörür. Yani kuyumcuda geçerli olan had, genel haddin üç katıdır. Genel had her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için tutarı yıl başında kontrol edin; güncel rakamları kuyumcu için tutar ve hadler tablosu yazısında topluca veriyoruz.

Süre tablosu: belgeyi ne zaman kesersiniz?#

Belge tipini doğru seçmek hikâyenin yarısıdır; diğer yarısı zamanlamadır.

Üç satırın ortak noktası şudur: belgenin elektronik olması süreyi uzatmaz. Sistem kesintisi hâllerinde kâğıt belge düzenleme istisnası vardır, ancak o istisnanın da şartı kanunen düzenlenmesi gereken sürenin geçirilmemesidir. Yanlış kesilen bir belgede iptal ile itiraz arasındaki farkı ve kanalları e-Arşiv fatura iptali ve itiraz yazısında ele aldık.

Bir günün belge dökümü: adım adım örnek#

Aşağıdaki rakamlar temsilidir; güncel fiyat iddiası taşımaz. Külçe altın kapanış fiyatını 4.000 TL/gram, milyemi 0,916 varsayıyoruz.

Üç satır ayrıca açıklama ister.

09.40 işlemi. Tutar, kuyumcuda geçerli olan üç katlı fatura düzenleme haddinin altında kaldığı için perakende satış vesikası yeterlidir. Fakat aynı işlem 30.000 TL'lik tevsik haddini aşar: tahsilatın banka ya da POS üzerinden yapılması gerekir. Fatura zorunlu değil, banka zorunlu. Bu iki kuralı ayrı tutmak zorundasınız.

11.15 işlemi. Karşı taraf belge düzenleyemez, dolayısıyla belgeyi siz düzenlersiniz. Malın has karşılığı 24,00 × 0,750 = 18,000 gramdır; alım bedeli has değerinin (72.000 TL) altında kalır, çünkü hurdada rafinaj ve fire payı alıcıdadır. Sürenin başlangıcı altının tezgâha bırakıldığı andır. Ödeme 30.000 TL'yi aştığı için tahsilat kuralı burada da devrededir; üstelik bedeli yedi gün içinde banka üzerinden öderseniz banka belgesi belirli şartlarla pusula yerine geçebilir.

14.00 işlemi. Özel matrah hesabı şöyle işler:

Ürün         : 22 ayar ziynet, toplam 48,00 gram
Milyem       : 0,916
Külçe kapanış fiyatı (temsili) : 4.000 TL/gram
Satış bedeli : 210.000 TL

Has miktarı  = 48,00 × 0,916          =  43,968 gram
Has bedeli   = 43,968 × 4.000         = 175.872 TL
Özel matrah  = 210.000 − 175.872      =  34.128 TL
KDV (genel oran %20 varsayımıyla)     =   6.825,60 TL

KDV, 210.000 TL'nin tamamı üzerinden değil, yalnızca 34.128 TL üzerinden hesaplanır. Aradaki 175.872 TL, beyannamede matraha dâhil olmayan bedel olarak gösterilir. Bu hesabın resmî dayanağı ve borsa kapanış fiyatının hangi güne ait olacağı altın satışında özel matrah yazısında ayrıntılı duruyor.

Döviz: neden bu tablonun dışında?#

Döviz teslimi, KDV Kanunu'nun 17/4-g maddesi ile istisna kapsamına alınan kalemler arasında sayılır. Yani döviz alım satımı, ziynet eşyası satışı gibi özel matrahlı bir fatura konusu değildir.

Bunun ötesinde bir de faaliyet izni boyutu vardır. Ticari faaliyet olarak döviz alım satımı, Türk Parası Kıymetini Koruma mevzuatı çerçevesinde yetkili müessese sıfatını gerektirir. Bu sıfatı taşıyanlar için belge de farklıdır: fatura değil, döviz alım belgesi ve döviz satım belgesi düzenlenir. Bu belgelerin elektronik hâli (e-Döviz Alım-Satım Belgesi) 509 Sıra No.lu Tebliğ'e 535 Sıra No.lu Tebliğ ile 2022'de eklenmiştir; hangi yetkili müesseselerin ne zaman zorunlu olarak geçeceğini ise GİB duyuruyla belirler.

Sonuç olarak döviz kalemini kayıt sisteminizde tutmanız gerekir; ancak bu kalemi fatura akışına sokmaya çalışmak yanlış belge üretir.

Yazılım tarafında ne değişir?#

Belge kararı doğru kurulmuş bir sistemde tekrar tekrar verilmez; bir kez kurulur ve akış onu uygular. Saray Altın'ın kuyumcu panelinde satış kaydından belge düzenlenirken alıcının vergi kimlik numarası sorgulanır ve tip (e-Fatura mı e-Arşiv mi) buna göre belirlenir; faturalanan satış da kilitlenir, düzenlenemez ve silinemez hâle gelir. Bu tasarımın gerekçesini faturalı satış neden kilitlenir yazısında anlattık.

Sık yapılan hatalar#

• Belge tipini alıcıya değil, alışkanlığa göre seçmek. "Biz hep e-Arşiv keseriz" cümlesi, e-Faturaya kayıtlı bir alıcı karşısında hatalı belge üretir. Satıcı ve alıcının ikisi de e-Fatura kullanıcısıysa aralarındaki faturaların tamamı e-Fatura olmak zorundadır.
• Genel fatura haddini kuyumcuda uygulamak. İşlenmiş kıymetli madende had üç katıdır. Genel haddi kullanmak, gereksiz yere fatura kesmenize ya da tersine haddi yanlış hesaplamanıza yol açar.
• Fatura haddi ile tevsik haddini karıştırmak. Bunlar farklı büyüklüklerdir ve farklı sonuç doğururlar: biri belgeyi, diğeri ödeme kanalını zorunlu kılar.
• Vatandaştan alımı belgesiz bırakmak. Belge yoksa yalnızca usulsüzlük riski doğmaz; o altının maliyeti de kayıtlara girmez. Satıldığında hasılatın tamamı karşınıza çıkar.
• Yedi günlük süreyi ödeme tarihinden başlatmak. Süre teslimden işler. Ödemenin gecikmesi belgeyi geciktirmez.
• Fatura tipini SATIS bırakmak. Kodu 805 yazıp fatura tipini değiştirmemek, belgeyi teknik olarak özel matrah faturası yapmaz. İki alan birlikte doldurulur.
• İşçiliği altın bedeline gömmek. Farklı rejime tabi kalemler faturada ayrıştırılabilir olmalıdır; ayrım yapılamadığında gruptaki en yüksek oran esas alınır.
• Döviz kalemini fatura akışına sokmak. Sonuç, hiçbir zaman düzeltilemeyen bir belge tipi hatasıdır.

Nereden başlamalı?#

Bugün yapılabilecek en somut adım, geçen haftanın satışlarından beş işlem seçip bu yazıdaki karar akışını geriye doğru uygulamaktır. Her işlem için üç soruyu cevaplayın: karşı taraf kimdi, ürün neydi, tutar neydi? Ardından fiilen kesilen belgeye bakın. Uyuşmuyorsa hata tek seferlik değildir; akışın kendisindedir ve her benzer işlemde tekrar eder.

İkinci adım, üç eşiği tek bir kâğıda yazıp tezgâhın görebileceği bir yere koymaktır: fatura düzenleme haddi (kuyumcuda üç katı), tevsik haddi ve MASAK kimlik tespiti eşiği. Bu üçü kafada net durduğunda günlük kararların büyük bölümü kendiliğinden doğru çıkar.

Üçüncü adım, belge tipini kararın konusu olmaktan çıkarmaktır. Alıcı sorgusunu, özel matrah kodunu ve seri düzenini sistemin belirlediği bir akışta, kuyumcuya kalan iş kararı vermek değil, kararın doğru verildiğini ara ara denetlemektir.